Voor de harddenkende Rotterdammer
Schermafbeelding-2019-01-22-om-13.41.00

Het maken van een filmpje is nog nooit zo makkelijk geweest als nu. Toch is het nog maar een paar decennia geleden dat video als splinternieuw medium toegankelijk werd voor professionals en geïnteresseerde consumenten. Tot aan de jaren ’70 van de vorige eeuw moest je in de weer met een filmcamera om een filmpje te maken. Met film op een spoel die je, net als het ouderwetse fotorolletje, eerst moest ontwikkelen voor je überhaupt kon bekijken wat je opgenomen had. Het was een ingewikkeld en kostbaar proces en een weinig flexibel medium om mee te werken.

De komst van video bracht een aantal grote voordelen met zich mee: de banden konden keer op keer opnieuw gebruikt worden en hoefden niet ontwikkeld te worden voordat ze bruikbaar waren voor montage. De eerste videocamera’s waren flink uit de kluiten gewassen gevaartes, maar waren draagbaar. Bewegend beeld maken werd flink toegankelijker, ook voor mensen die daar tot dan toe nog nooit mee gewerkt hadden.

Rotterdamse pioniers

In Rotterdam leidde de komst van video ertoe dat op uiteenlopende plekken en in verschillende gezelschappen geëxperimenteerd werd met video als journalistiek medium. Een deel van de grote hoeveelheid video’s die dat opleverde heeft zijn weg gevonden naar het Stadsarchief. Onder de titel De Rotterdamse Videopioniers wordt er tijdens een talk- en videoshow op het International Filmfestival Rotterdam werk getoond: compilaties van vijf verschillende videocollectieven die actief waren van begin jaren ’70 tot eind jaren ’80. Ook de makers komen aan het woord.

De video’s zijn tot nu toe onderbelicht gebleven in de mediageschiedenis van de stad, benadrukt Anouk de Haas, expert Particuliere Archieven en Collecties bij het Stadsarchief. Ze initieerde het programma dat deel uitmaakt van de serie Rotterdam Classics. “Floris Paalman heeft in zijn boek ‘Cinematic Rotterdam’ uitgebreid de mediageschiedenis van Rotterdam beschreven, maar hij eindigt eigenlijk een beetje op het moment dat de videopioniers aan de slag gaan. Daarop volgt nog de komst van de kabeltelevisie en lokale televisieomroepen. Dat verdient aandacht en moet dringend eens goed beschreven worden. Je kan dit programma dus zien als een uitnodiging aan de stad: dit materiaal is er, kom er wat mee doen.” 

Initiatief van RKS

Het was de Rotterdamse Kunststichting (RKS) die er toentertijd voor zorgde dat gewone Rotterdammers aan de slag konden met video. Ze richtte in 1970 het Lijnbaancentrum op, een experimentele expositieruimte gevestigd tussen de winkels op de Lijnbaan. Het doel: kunst en cultuur brengen op een laagdrempelige en vernieuwende manier. Onderdeel daarvan was een videowerkplaats waar films gemaakt werden die pasten bij de exposities. In 1972 opende diezelfde RKS een Arts Lab in de Gouvernestraat, dat eerst Ons Huis en vervolgens De Lantaren heette (en dat is nu KINO).

“De Lantaren was een werkplaats voor theater, film, dans, muziek, zeefdrukken, noem maar op. De apparatuur die het Lijnbaancentrum kon missen werd in De Lantaren beschikbaar om mee te spelen, voor wie het maar wilde”, vertelt Jacques van Heijningen, later o.a. directeur van het Rotterdams Mediafonds, die er vanaf 1973 leidinggaf. “We hadden camera’s, een studio, montage-apparatuur… maar wat nou precies de bedoeling was, was ook niet helemaal duidelijk. Dus we gingen maar iets doen. We plaatsten een advertentie in Magazijn [tijdschrift over kunst en cultuur in de regio Rotterdam, een voorloper van het huidige Uitagenda Magazine, red.] daarin riepen we iedereen die meer wilde weten over video op om vooral bij ons een workshop te komen doen.”

Aktiegroep

Het merendeel van de mensen die op dat moment interesse toonden in het medium waren geëngageerd, activistisch en sociaal betrokken. Vanaf 1970 was in het Oude Westen de Aktiegroep actief, die zich verzette tegen de plannen de wijk plat te gooien ten gunste van een kantorenwijk. Van Heijningen maakte met de videowerkplaats De Lantaren, tenslotte gevestigd in die wijk, een film voor de Aktiegroep. “Zij gingen daarmee vervolgens de wijk in, om die met een beeldscherm en een afspeelmachine aan mensen te laten zien. Toen Aktiegroep Oude Westen een video had gemaakt, wilden opeens alle andere actiegroepen in de stad dat ook.”

De producties waren bijna zonder uitzondering reportages en documentaires. Van Heijningen: “Er werd toen nog geen fictie gemaakt op video. Dat kwam ook omdat de mogelijkheden in de montage best beperkt waren. Maar video werd wel in grote hoeveelheden gemaakt. Voor 99 procent over sociaal geëngageerde onderwerpen. Van woningnood en -afbraak, tot taallessen. Heel erg gericht op het actievoeren.”

https://vimeo.com/312124032
Video van Beperkt Houdbaar, over dat gedetineerden ook petities tegen kruisraketten moeten kunnen tekenen. Bron: beeld: vimeo.com

In 1976 gingen zowel de videowerkplaats van het Lijnbaancentrum als de Videowerkplaats Lantaren op in een nieuwe organisatie: het Videocentrum. Van Heijningen: “Het was tenslotte allemaal van de RKS, vestzak broekzak dus.” Daar werden in de loop der tijd meer experimentele en artistieke vormen verkend. Een centrale figuur voor het Videocentrum was Bob Visser, die niet veel later programmamaker, regisseur en producent werd voor onder andere de VPRO.

Filmgroep Storing

Marijke van Eck en Mieke de Wit waren begin jaren ’80 activisten die in video een medium zagen om hun boodschap te verspreiden. Binnen de actieve vrouwenbeweging vormden zij de Feministische Filmgroep Storing. Van Eck:”We hielden ons bezig met de organisatie van de Vrouwenstaking. [Op 30 maart 1981 voerden vrouwen landelijk actie voor met name het recht op abortus. red.] Op de avond van die stakingsdag organiseerden we een bijeenkomst in het Vrouwenhuis. We waren op zoek naar een manier om te laten zien wat er zich die dag op verschillende plekken had afgespeeld. Toen kwam het idee: laten we dat opnemen! Iemand uit de groep liep stage bij het Videocentrum, dus die connectie was makkelijk gemaakt.”

Het filmpje van de Feministische Filmgroep Storing. Bron: beeld: vimeo.com

Bij het Videocentrum leenden en huurden de vrouwen de benodigde apparatuur en leerden ze de beginselen van de techniek. Vanuit hun idealen weigerden ze een formele taakverdeling op te stellen. Van Eck: “In eerste instantie rouleerden we de verschillende taken, zodat iedereen gelijke ervaring op kon doen. Maar gaandeweg kregen sommigen toch een voorkeur voor hen een of het ander. Zo viel dat toch wat op zijn plek.”

Eigen distributie

Een lokale televisieomroep was er nog niet in die tijd, en op de landelijke televisie was geen plek voor de amateuristisch gemaakte producties over lokale onderwerpen. De makers vonden dus eigen systemen om hun video’s aan een publiek te tonen. Storing hield het in de eigen kring. Van Eck: “We organiseerden goedbezochte filmavonden in het Vrouwenhuis, daar vertoonden we onze eigen producties.” De Wit: “Wat dat betreft kan je zeggen dat het alleen in onze eigen bubbel gezien werd.”

“Voor de verspreiding verzonnen we een abonnement op onze videobanden. We fietsten ze zelf de stad rond”

In ’85 begon een andere groep makers vanuit het Poortgebouw met het maken van regionale nieuwsitems onder de naam Stadsjournaal Rotterdam. Zij bedachten een nieuw distributiemodel. “Begin ’85 maakten we ons eerste journaal en vanaf eind ’85 probeerden we dat maandelijks te doen”, vertelt maker Wim Wiegmann. “Toen kwam de vraag, hoe gaan we dat verspreiden? We verzonnen een abonnement op onze videobanden. We fietsten zelf de stad rond om die banden te bezorgen en ook weer op te halen. Op het hoogtepunt hadden we ongeveer 25 abonnees en dat waren voornamelijk jongerencentra en buurthuizen. De ouderencomplexen haakten vrij snel af. Onze onderwerpen – kernenergie, daklozen, werkeloosheid – sloten niet echt aan bij die doelgroep.”

Satire

Wiegmann werkte samen met onder andere Francisco van Jole, die onder het pseudoniem Ludo Lippens een satirische rubriek schreef en presenteerde. Van Jole: “Zoiets had ik op dat moment nog nooit gedaan, dus dat wilde ik best proberen. Iedereen die eraan mee deed, deed dat voor het eerst. En dat zie je er ook wel aan af, haha.” Ook Wiegmann herinnert zich de beperkte middelen waarmee ze werkten: “De studio waar we met Francisco opnames maakten was een leegstaande kamer in het Poortgebouw. Het decor was gemaakt van bordkarton, met een oude tv, een tafel en een kapotte telefoon. Francisco wilde eigenlijk niet in beeld, daarom kreeg hij voor iedere opname een andere vermomming aangemeten.” 

https://vimeo.com/312123259
Brandmerk (rubriek van stadsjournaal/beperkt houdbaar) gemaakt door o.a. Wim Wiegmann en Francisco van Jole. Bron: beeld: vimeo.com

De makers van Stadsjournaal Rotterdam maakten voor hun producties regelmatig gebruik van de faciliteiten van de SKVR, want ook daar werd vanaf de jaren ’70 lesgegeven in het werken met video. Wiegmann schreef zich in voor cursus na cursus: “Zolang je een cursus deed, kon je van de apparatuur gebruik blijven maken.”

Idealisme

Sjouwen met zware apparatuur, een ingewikkeld montageproces, en dan een video hebben die door twee man en een paardenkop gezien werd. Wat was de motivatie van de videopioniers? De Wit: “Misschien lag het ook aan onze leeftijd, maar we hadden echt een gevoel van optimisme bij wat we deden. Wij zouden de maatschappij veranderen, als we iedereen maar even lieten zien hoe het zat.” Van Eck vult haar aan: “Het was heel belangrijk dat we het samen, met elkaar deden; je was geen avond thuis.” Ook voor Wiegmann gaf idealisme de doorslag: “De motivatie die wij toen hadden en die ik eigenlijk nog steeds heb, was om samen de stad vooruit te helpen. En ik vond het belachelijk dat je weinig van Rotterdam zag in de bestaande media.”

Zulk engagement mist Van Eck in het heden: “Als ik zie dat vloggers vooral met hun eigen leven bezig zijn, vraag ik me wel eens af wat daar zo interessant aan is. Maar blijkbaar vinden heel veel mensen dat interessant genoeg.” Daar kan ook Van Heijningen zich in vinden: “Het materiaal was slecht, de beeldkwaliteit was slecht. Wat mensen nu kunnen met een iPhone is honderd keer interessanter dan wat er toen gebeurde. Maar alles wat je toen deed was nieuw en bijzonder. Er heerste een soort anarchie die heel aanstekelijk was. We wilden schoppen tegen de gevestigde orde. Dat mag tegenwoordig misschien wel iets meer gedaan worden.”

Meer Rotterdamse films op de RTM dag

RTM Talk: Rotterdamse Videopioniers is onderdeel van RTM 2019, een dagprogramma op het IFFR dat helemaal in het teken staat van Rotterdams filmtalent. Ben je dus vooral geïnteresseerd in Rotterdamse films? Dan kun je op vrijdag 25 januari je hart ophalen aan wereldpremières, Rotterdamse klassiekers en (praat)programma’s over Rotterdamse film. Rotterdamse Videopioniers begint om 18:15 en is gratis toegankelijk!

Wij tippen verder:

  • Vinyjunkies: documentaire van Elsbeth van Noppen over de platenzaak Demonfuzz records
  • De terugkeer: Zevendelige dramaserie van André van der hout die zich afspeelt in de petrochemische haven van Rotterdam
  • Te gek moment: documentaire van Victor Vroegindeweij en Jeroen Rozendaal over de dichter Frans Vogel
  • 2KM2 − Het heden van de stad: deze documentaire van Carel van Hees over 2km2 op Zuid uit 2008 is inmiddels een echte klassieker
  • Groeten uit Rotterdam: Controversieel drieluik geeft een inkijkje in de wonderlijke Rotterdamse kunst- en muziekwereld aan het begin van de jaren tachtig met onder andere punkgroep de Rondos, Cor Kraat, Jules Deelder, Bob den Uyl en Hans Citroen.
  • Fullscreen: muziekjournalist Job de Wit bespreekt Rotterdamse videoclips en gaat o.a. in gesprek met fotograaf Stacii Samidin.

Info en tickets: kijk hier

Of bekijk hier de trailer

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

versbeton 1111

Fay van der Wall

Fay van der Wall (1983) werkt als freelance schrijver en maker. Schrijft voor Vers Beton over popcultuur, kunst, muziek, media en de stad

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.

Advertentie

Logo_giraffe_01_600x500