Voor de harddenkende Rotterdammer

In de huidige Rotterdamse bouw- en sloopprojecten wordt bijna alle beton tot puin gebroken en onder de grond gestopt, als fundering in de grond-, weg- en waterbouw. Een voorbeeld van downcycling, allesbehalve circulair dus. In dit lozen van puin zit een enorm financieel waardeverlies – of een onderbenutting van het financieel potentieel – dat is maar net hoe je het ziet.

Het recent verschenen onderzoeksrapport ‘Circulair Rotterdam – kansen voor nieuwe banen in een afvalvrije economie’ is er duidelijk over: het roer moet om, al is het maar vanwege de groeiende werkgelegenheid die een overgang naar een circulaire economie biedt. Het rapport maakt onderscheid in vier soorten afvalstromen in de stad: voedsel, consumptiegoederen, de zorg en de bouw. De auteurs (BlueCity, Metabolic, Spring Associates en Circle Economy) benadrukken ook dat er enorme kansen gemist worden om, onder andere in de bouw, om de reststromen weer te benutten.

Het is hoog tijd dat Rotterdam zich ontdoet van het stoere wederopbouwretoriek van een stad die telkens uit de as herrijst, door continu sloop op te volgen met niet-duurzame nieuwbouw, zo kun je concluderen uit ‘Circulair Rotterdam’. Rotterdamse bouwers, architecten en ingenieurs kunnen aan die omwenteling een bijdrage leveren. We bespraken daarom met verschillende Rotterdamse experts welke kansen er zijn.  

17 opties voor beter betongebruik

Wie de bouwsector een beetje kent, vraagt zich af: hoe begin je vanuit deze uitganspositie in vredesnaam aan een ommekeer naar circulair? Mogelijkheden genoeg, zegt chemisch technoloog Marit van Lieshout, van strategisch milieubeleidsbureau CE Delft. Zij kwam in een studie in 2016 tot maar liefst 17 opties om beton te verduurzamen. Van Lieshout schuift één van de 17 opties naar voren als manier om betonproductie circulair te maken: het produceren van geopolymeer uit cementsteen.

Van Lieshout: “Als je het gebruikte cement in beton, weer in kunt zetten als grondstof voor nieuw cement, dan kun je de hoogste CO2 winst bij het recyclen van beton behalen. Dat kan bijvoorbeeld met een slimbreker, die zorgt dat je het gebruikte cement, het zand en de kiezels als aparte fracties terug kunt winnen. Met dit soort methodes is de milieu-impact van beton met meer dan 30% terug te dringen in de komende tien jaar.”

beton_passoire_kolombeeld
Beeld door: beeld: Alice Saey

Een valkuil bij hergebruik van beton vormen de grote emissies die je tijdens het transport veroorzaakt, waarschuwt Van Lieshout: “Ik heb het idee dat mensen een blinde vlek hebben voor de milieukosten voor vervoer. Beton is heel zwaar, je bent eigenlijk gewoon grind en zand aan het vervoeren, terwijl je dat op veel plekken hebt. Dus hergebruik binnen Rotterdam is waarschijnlijk een goed idee, maar vanuit Apeldoorn iets naar Rotterdam brengen, waarschijnlijk niet. ”

Het valt Van Lieshout op dat er veel verhalen rondgaan in de branche, die niet allemaal even goed beargumenteerd zijn: “Er zijn heel weinig mensen die precies snappen wat er chemisch gebeurt bij het maken van beton. Ik zou iedereen aanraden om op zoek te gaan naar een wetenschappelijke grond voor argumentatie.”

Het onderzoek naar beton levert continu nieuwe inzichten op. Samen met Jos Kronemeijer van Delta Concrete Consult breidt Van Lieshout de 17 opties voor duurzamer betongebruik, verder uit. “Behalve geopolymeren en cementalternatieven kun je ook kijken naar een wapening van basalt in plaats van staal. Verder vragen we aandacht voor opties zoals pre-casten op locaties niet te ver van de bouwlocatie, modulerend verwarmen of koelen en 3d-printen van beton. Er is een scala aan mogelijkheden, afhankelijk van je locatie en project.”

Ontwerp vanuit hergebruik

Dat circulair werken ook een kwestie van gezond verstand is, toont Césare Peeren met zijn architectenbureau SuperUse Studios al ruim twintig jaar aan. “Zet geen nieuwbouw meer neer maar gebruik alles wat we al hebben opnieuw. Kijk naar de vraag naar woningen: we hebben volgens uiteenlopende schattingen 40 tot 75 miljoen vierkante meter leegstaande kantoren in Nederland. Daar past het miljoen woningen die we de komende decennia nodig hebben prima in.”

Het motto van Peeren zou je haast boeddhistisch kunnen noemen: “Accepteer wat je hebt, en zie er de schoonheid van in.” Het interieur dat SuperUse Studios ontwierp voor WORM, is behalve circulair zelfs grotendeels verplaatsbaar – het overleefde al een verhuizing van Delfshaven naar de Witte de Withstraat. Dat zijn bureau een voorloper in hergebruik in de architectuur is, daar zul je Peeren niet interessant over horen doen: “Elke nieuwe industrie heeft een pioniersfase.”

Liever praat de architect over concrete toepassingen: “Complete kanaalplaatvloeren kun je prima hergebruiken. Zolang het componenten zijn, kan je ze altijd weer ergens inzetten. Sloop wordt vaak met economische redenen beargumenteerd. Maar de nieuwbouw is vooral modieuzer. Voor de betere energieprestatie hoef je echt niet te slopen. Maak liever een paar slimme sneden en wat aanpassingen in de bestaande bouw. Dat kost wat denkwerk, maar je bespaart er zoveel mee.”

Slopen van beton is, daar is hij niet pertinent tegen. Peeren legt uit langs welke ‘ladder’ hij denkt: “Zoek eerst naar opties voor hergebruik van een heel pand. Als dat niet kan, gebruik dan componenten opnieuw. Als dat niet kan, haal stukken uit het gebouw voor hergebruik. Als dat ook afvalt, zou je het beton kunnen recyclen. Als je beton vermaalt en opnieuw gebruikt, doe het dan op de plek waar het al lag, of daar in de buurt. Als je ermee naar Japan moet, dan is dat zeker niet duurzaam.”

Over het recent voorstel van de landelijke PvdA voor een CO2-heffing is Peeren kort: “Ga niet méér belasting heffen, maar verplaats de belasting op arbeid naar belasting op materiaal. Arbeid wordt dan ook in Europa goedkoop terwijl grondstoffen en vervoer duurder worden: je zult zien dat we dan heel anders omgaan met het beton dat we al hebben!”

Tot slot wijst hij op de embedded energy in betonnen Rotterdamse gebouwen: “Betonnen casco’s zijn oerdegelijk en prima opnieuw te gebruiken. Het voordeel van beton is dat het veel massa bezit, deze thermische massa houdt gebouwen van nature op een stabiele temperatuur en is daardoor qua energieverbruik weer erg duurzaam.”

Vers of tweedehands beton?

Hoewel van alles mogelijk is met bestaand beton, produceert de bouw op volle toeren vers beton. Die productie heeft een enorme milieu-impact. Terwijl nieuwbouwprojecten niet minder fraai worden door de toepassing van hergebruikt beton.

Het is daarom merkwaardig dat betonrecycling in de bouwsector nog nauwelijks voet aan de grond heeft gekregen. Milieukundige Michel Baars van New Horizon, experts in urban mining, typeert de bouwsector in een interview met het AD als conservatief: “Zo is er een betonakkoord gesloten dat bepaalt dat slechts 5 procent van het nieuwe beton uit hergebruikt materiaal kan bestaan. Wij laten zien dat dat ook 100% kan zijn.”

New Horizon houdt zich bezig met het hergebruik van grondstoffen. De door de chemisch technoloog Koos Schenk ontwikkelde ’smart crusher’ doopten zij om tot de ‘Smart Liberator’ – de naam ’smart crusher’ bleek al gebruikt te worden in de drugsproductie. De machine breekt beton in stukken en zeeft ze voor hergebruik in nieuwbouw met behoud van de belangrijkste materiaaleigenschappen.

Femke Gaykema, ontwikkelingsmanager van woningcorporatie Woonbron, werkt met New Horizon bij het circulair slopen van woningen in Rotterdam en Dordrecht. “Na het hele proces van ontmanteling krijgen we oogstlijsten van onze complexen, compleet met hoeveelheden kozijnen, gipslijsten, alles. In de woningen in Dordrecht bleek beton niet het makkelijkst her te gebruiken materiaal, er zit nog oorlogspuin in sommige woningen.”

Woningcorporatie Woonbron gaat de vrijgekomen materialen niet zelf voor onderhoud of nieuwbouw gebruiken. Dat past niet bij hun kerntaak, legt Gaykema uit. De opslag die nodig is in de overbrugging tussen sloop en nieuwbouw kost bovendien ook geld. New Horizon biedt de ‘oogst’ daarom aan anderen aan. “De baten hiervan dragen ook nog eens bij aan een lagere sloopprijs”, vertelt Gaykema.

Het plan om circulair te slopen ontstond weliswaar vanuit de vraag hoe om te gaan met asbest. Toch leidde dit eerste pilotproject in Dordrecht in 2016 tot het besef dat slopen niet hoeft te leiden tot waardeverlies. Woonbron nam daardoor het voortouw om circulair te gaan slopen, inmiddels volgen ook andere corporaties met hulp van adviseurs en wetenschappers voorzichtige stappen op weg naar een circulaire bouw.

Toch zijn de woningcorporaties maar een van de spelers in de Rotterdamse projectontwikkeling. Daarom mag het van de schrijvers van het rapport ‘Circulair Rotterdam’ best wat sneller. Want de Rotterdamse cirkel is, afgaand op de huidige cijfers, nog lang niet rond. 

Over deze serie

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Blue City. (Benieuwd wat dit inhoudt?) In een serie van vier artikelen onderzoekt Vers Beton welke kansen we laten liggen in de afvalstromen van de stad. Up next: plastic.  Wil je daar alvast meer over weten? Op 19 februari heeft Blue City een thema-avond over verpakkingsplastic.  

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Teun van den Ende

Teun van den Ende

Teun van den Ende laat zich niet graag leiden door hypes, maar gaat juist op zoek naar de lange lijnen in de ontwikkeling van Rotterdam – en ook andere steden trouwens. Teun combineert populaire cultuur met historisch onderzoek naar de stad.

Profiel-pagina
photolinkedin3

Alice Saey

Alice Saey is een Franse illustrator en animatie filmmaker; na haar afstuderen in Straatsburg met een Master in Grafisch Ontwerp in 2014, begon ze haar studio in Rotterdam.

Profiel-pagina
Nog geen reacties