Voor de harddenkende Rotterdammer

In een café in Amsterdam wacht ik op Merijn Oudenampsen om te praten over De conservatieve revolte, de publieksversie van zijn proefschrift uit 2018. Hierin weerlegt hij het gangbare beeld over de Fortuyn-opstand: niet enkel een plotse, populistische ruk naar rechts in 2002, maar ook het product van een lange traditie van Anglo-Amerikaans conservatief gedachtegoed. Hij doet onder andere uit de doeken hoezeer Rotterdam en de Erasmus Universiteit bepalend waren voor Fortuyns politieke ideeën. 

Merijn komt gehaast binnen, alsof hij een lange weg heeft afgelegd in plaats van enkele meters. Zijn kantoor van de Universiteit van Amsterdam zit aan de overkant van de straat, waar de historicus de vierde verdieping deelt met sociaal wetenschappers. Een totaal ander volk volgens hem, dat het liefst in de weer is met modellen en grote databestanden, en veel minder met ideeën. In het gesprek zal hij vaker zijn misgenoegen uitdrukken over hoezeer wij in Nederland de betekenis van ideeën onderschatten.

Merijn-Oudenampsen_SylvanaLansu_VersBeton-3
Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

Bij zijn eerste deelname aan de verkiezingen in 2002, haalde Fortuyn 17 zetels in de Rotterdamse gemeenteraad en 25 zetels in de Tweede Kamer. Het werd omschreven als het begin van een totaal nieuw tijdperk voor de politiek. Waarom noem jij de Fortuyn-opstand dan juist een ‘conservatieve’ revolte? 

“Mijn boek gaat over de Fortuynrevolte. De centrale stelling is dat het niet enkel kwam vanuit de veelbesproken onderbuik, maar dat er ook een revolte in de bovenkamer was. Anders dan de stijl en het charisma van Pim Fortuyn, is die bovenkamer tot nu toe nauwelijks geanalyseerd. Als je gaat kijken naar de herkomst van ideeën van personen als Fortuyn en Wilders, dan kom je al snel uit op de invloed van het Amerikaans en Brits conservatisme. Veel radicaler dan we in Nederland gewend zijn. De Nederlandse traditie van conservatisme is namelijk vrij gematigd. We hebben van oudsher een consensuscultuur die zich afspeelt op het politieke midden. Dus aan de ene kant focus ik op ideeën achter de Fortuynrevolte, en aan de andere kant vond ik het leuk om de tegenstrijdigheid aan te stippen: conservatief maar niet gematigd. Het was daadwerkelijk een revolte.”

In je boek beargumenteer je dat de linkse revolte van de jaren ’60 sterk overeenkomt met de rechtse revolte van de jaren ’90. Wat bedoel je hiermee?

“Ik stel dat de Fortuyn-opkomst een paradoxale revolte is: een conservatieve omarming van progressieve waarden. De conservatieven beseften dat ze veel te laat waren om de jaren ’60 en ’70, inclusief de seksuele revolutie, terug te draaien. Fortuyn trekt als eerste de logische conclusie dat je een tussenweg moet bewandelen. Je moet delen van de consensus over drugs, seks, en abortus omarmen. Dat is vervolgens de basis waarop je een rechts nationalisme vormt dat zich keert tegen migranten en het cultuurrelativisme van de zogenoemde ‘linkse’ elites. Toonaangevend was de VVD-er Frits Bolkestein die in 1996 nog tegen het homohuwelijk stemt, maar zich na de Fortuynrevolte ontpopt als groot voorstander ervan en homorechten ziet als toonbeeld van de westerse superioriteit tegenover de Islam.”

Wat is er nieuw aan deze tussenweg?

“Wat Fortuyn overneemt van de Amerikaanse neoconservatives is het idee van de botsing van beschavingen, zoals dat door Samuel Huntington werd geïntroduceerd in 1993. Nieuw aan Fortuyns toepassing van die term was dat de neoconservatives zich associeerden met christelijk rechts. Zij waren absoluut niet voor vrouwen- of homorechten. Fortuyn maakte de vertaling van dit discours naar Nederland en plaatste het in de nieuwe mondiale breuklijn waar het niet langer draaide om communisme versus kapitalisme, maar het Westen versus de Islam. Het verdedigen van homo- en vrouwenrechten bleek een goede manier om het onderscheid te maken.”

Het bewandelen van een tussenweg klinkt als typisch Nederlandse consensuspolitiek. Waarom noem je Fortuyns ideeën radicaal en niet gematigd conservatief?

“Gematigd conservatisme in Nederland gaat vooral uit van het behoud van de bestaande machtsstructuren. Dus de instituties en hoe je die moet waarborgen. In de jaren ’90 keerden personen als Bolkestein en Fortuyn zich tegen instituties en wilden de boel radicaal op de schop nemen. Hun analyse was dat rechts Nederland de boot had gemist. Overzees hadden ze de slagvaardige Margaret Thatcher en Ronald Reagan in de jaren ’80, maar wij zaten met Ruud Lubbers en zijn halve hervormingen. In die zin braken zij met de meer gematigde traditie in Nederland en gebruikten ze die Anglo-Amerikaanse inspiraties om een radicaal programma naar voren te schuiven.”

“Bolkestein wilde bijvoorbeeld de Sociaal Economische Raad opheffen, het minimumloon afschaffen en overstappen naar een mid-Atlantisch model. Het gehele Rijnlands model [poldermodel, red.] moest weg. Fortuyn zei dat de markthervormingen onder Lubbers en Kok een tijdelijk medicijn waren, terwijl eigenlijk amputatie de enige juiste oplossing was. Het ontslaan van de helft van de ambtenaren en het definitief breken van de macht van de vakbonden. Dat is heel Thatcheriaans en radicaal. Dit waren mensen met radicale ideeën.”

Merijn-Oudenampsen_SylvanaLansu_VersBeton-1
Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

In je boek schaar je Bolkestein onder dezelfde noemer als Fortuyn, maar was Fortuyn niet eerder een outsider?

“Fortuyn wordt vaak als een buitenstaander gezien, dat was onderdeel van de ‘mythe Fortuyn’ die hij zelf verkondigde en die door velen is overgenomen. In werkelijkheid echter, was Fortuyn een insider in het beleidswereldje, en dan gaat het met name om allerlei adviesraden rond de overheid waarin hij zat als academicus. Aan de ene kant loopt Fortuyns bekering tot marktdenker gelijk met de veranderende windrichting in die beleidswereld. Aan de andere kant zie je dat Fortuyn veel politieke posities van Bolkestein overneemt begin jaren negentig.”                                                                

Fortuyn was socioloog en van 1990 tot 1995 bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. Wat voor invloed had academisch Rotterdam op zijn gedachtegoed?

“Fortuyn kreeg een private opdracht om onderzoek te doen in Rotterdam toen hij nog aan de Universiteit van Groningen werkte. Het ging om het rapport ‘Nieuw Rotterdam’, dat hij in de zomermaanden van 1987 schreef in opdracht van de Adviescommissie Sociaal Economische Vernieuwing Rotterdam. Het was een ambitieus voorstel voor een marktgerichte heroriëntatie van de Rotterdamse gemeentepolitiek. In dit rapport werkt Fortuyn voor de eerste keer zijn ideeën uit over privatisering en publiek-private samenwerking. Dick Pels stelt in zijn biografie ‘De geest van Pim’ dat de ontmoeting met Rotterdamse ondernemers ten tijde van deze opdracht leidt tot een ‘eureka-ervaring’ op de Lijnbaan. Dit is het moment dat Fortuyn afscheid neemt van zijn ambtenarenstatus als academicus bij de universiteit en voor zichzelf begint. Hij maakt dan ook in zijn denken een draai naar ondernemerschap en marktwerking.”

“Vervolgens wordt hij bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. Zijn oratie uit 1991 ‘Zonder ambtenaren. De overheid als ondernemer’, is een frontale aanval op de Nederlandse consensuscultuur. Hierin zegt hij dat er een radicale omslag naar een marktsamenleving moet komen. Maar dat al die stroperige structuren, de erfenis van de verzuiling, nog steeds doorwerken in Nederland waardoor er feitelijk geen nieuwe politiek gevoerd kan worden. In zijn inaugurele rede haalt hij Bolkestein aan, maar ook allerlei publicaties van beleidseconomen van Economische Zaken die veelal waren afgestudeerd in Rotterdam.”

Waarom haalt Fortuyn specifiek Rotterdamse economen aan?

“Grof gesteld was de Erasmus Universiteit in de jaren ’70 en ’80 voor Nederland, wat de Chicago School voor de VS was [voorstander van vrije markt en minimaal overheidsingrijpen, red.]. In mijn huidige onderzoek naar de opkomst van neoliberalisme in Nederland kijk ik vooral naar de Rotterdamse vakgroep monetaire economie. Daar zaten een aantal economen die zich expliciet beriepen op Milton Friedman en in de Nederlandse pers ook bekend stonden als ‘Friedmaniakken’. De vakgroep had een duidelijke politieke signatuur en hun publieke activiteiten werden gefinancierd door Nederlandse pensioenfondsen en grote multinationals. Fascinerend is dat die afdeling hofleverancier werd van de ministeries. Die hebben het roer overgenomen in de jaren ’80. Frans Rutten wordt hoofd Economische Zaken van 1973 tot 1990. Pieter Korteweg wordt hoofd Financiën van 1981 tot 1986. Arnold Knoester wordt staflid onder Rutte.”

Dus Fortuyn kwam op de EUR in een warm bad terecht?

“Het is moeilijk te bepalen hoe aanwezig hij was op de universiteit, maar het Rotterdams economisch denken is een duidelijke bron voor zijn politieke gedachtegoed.”

Merijn-Oudenampsen_SylvanaLansu_VersBeton-header5
Beeld door: beeld: Sylvana Lansu

Als zijn neoliberale ideeën voortkwamen uit Rotterdams economische beleidsliteratuur en Bolkestein’s politieke gedachtegoed, waar vandaan kwam dan zijn anti-Islam denken?

“Na Fortuyns aanstelling als columnist bij Elsevier in 1993 wordt H.J. Schoo, die daar de scepter zwaaide, een belangrijke invloed. Schoo was een zelfverklaard neoconservatief, had het Amerikaans neoconservatisme als leidraad, was toen bezig met een vrij interessant vertaalproces van die Amerikaanse ideeën naar Nederlandse politieke realiteiten. Begin jaren ’90 zie je dat Fortuyn nog pleit voor open grenzen en maximale Europese eenwording. Bij Elsevier maakt Fortuyn zijn draai naar een cultureel-conservatieve kritiek en gaat op de nationalistische tour. Kort gezegd waren zijn belangrijkste invloeden het beleidsveld zelf, Bolkestein en Schoo.” 

“Ik ben Fortuyns bibliotheek nagegaan, maar daar kon ik weinig boeken vinden waarmee je zijn rechtse draai in de jaren ’80 en ’90 kan begrijpen. 99 procent van zijn boeken is Nederlands en heel veel uit zijn linkse, marxistische verleden. In zijn bieb is bijna geen Engelse literatuur te vinden, ook niet Samuel Huntington. Ik vermoed dat hij die ideeën via H.J. Schoo heeft gekregen.”

Fortuyn wordt ook gezien als een genie. Hoe zie jij dat?

“Tot nu toe is er veel aandacht geweest voor Fortuyns charisma en hoe mediageniek hij was. Altijd aandacht voor de vorm, nooit de inhoud. Fortuyn was geen groots denker. Hij was wel een genie in de wijze waarop hij een nieuw verhaal maakte uit tegenstrijdige ideeën: de neoconservatieve retoriek over de botsing der beschavingen met een verdediging van vrouwen- en homorechten, en de elitekritiek uit de jaren ’60 en ’70 met een vrijemarktpleidooi.”

“Hij werd echter verkeerd geïnterpreteerd als extreemrechts. Ik vind het raar dat iemand die zich affilieert met Margaret Thatcher en zich presenteert als de ‘Samuel Huntington van de Nederlandse politiek’ wordt geassocieerd met een continentaal extreemrechtse traditie. Hij werd door columnisten en politici vergeleken met Benito Mussolini en Jörg Haider. Dat is een misvatting. Fortuyn bouwt duidelijk voort op de Anglo-Amerikaanse conservatieve traditie. Als je iemand presenteert als extreemrechts figuur, als gevaar voor de democratie, dan creëer je een klimaat waarin geweld denkbaar wordt. Fortuyn had het vervolgens over demonisering van zijn persoon en dit werd sindsdien een stopwoord van radicaal rechtse politici om enige kritiek af te weren, zoals Thierry Baudet graag doet. Dit doodt het redelijke debat.”

Als laatste. Je hebt lof ontvangen voor je boek maar ook veel kritiek gekregen. Je zou geen echte wetenschapper en vooringenomen zijn. Hoe kijk je daarnaar?

“Ik zou graag eens expert zijn op een gebied waar andere mensen normaal niet mee bezig zijn, microbiologie of zo, dan word je tenminste als expert erkend. Als je je bezighoudt met het publieke debat dan heeft iedereen daar een eigen mening over en vinden ze het geen probleem om je tegen te spreken, al heb jij er zoveel jaar onderzoek naar gedaan. Ik pretendeer niet de enige juiste interpretatie te geven van Fortuyns ideeëngoed, maar ik vind wel dat mensen waardering moeten hebben voor het feit dat ik een uitgebreide fundering lever voor mijn argumentatie. Je ziet dat mensen niet gewend zijn aan dit type van geesteswetenschappelijke interpretatie. Óf het is objectief, óf het is geen wetenschap: zo denken nog heel veel mensen in Nederland.”

“Daarnaast behandel ik allerlei mensen die nog steeds belangrijk zijn in het publieke debat. Om te beginnen Herman Vuijsje en Frits Bolkestein, maar denk ook aan conservatieve sociaaldemocraten zoals Hans Wansink, Chris Rutenfrans, en Martin Sommer, die nu allen werken bij de Volkskrant. Het is nog heel ongebruikelijk in Nederland om opiniemakers ideologisch te plaatsen. In onze consenscultuur is het midden de ultieme machtspositie. Iedereen wil doorgaan voor een pragmatische realist die zich ergens in het midden bevindt. Als je Herman Vuijsje een Nederlandse equivalent noemt van Amerikaanse ‘political correctness’-kritiek uit de jaren ’60 en ’70 die een duidelijke conservatieve inslag heeft, ondermijn je zijn spreekpositie. Dus reageerde hij fel op mijn proefschrift. In de VS en Groot-Brittannië is het heel normaal om te schrijven over nog levende opiniemakers, maar in Nederland is dat controversieel. Niemand wil gelabeld worden.”

Vers Beton heeft jouw support nodig!

Voordat je verder leest: Vers Beton kan alleen blijven bestaan dankzij support van onze lezers. Maak jij ook onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk?

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Profielfoto-Marianne-Klerk

Marianne Klerk

Marianne is historicus, promoveerde aan de Erasmus Universiteit en is nu verbonden aan de Universiteit van Oxford. Al 15 jaar woont zij in Rotterdam, in haar ogen de mooiste stad van Nederland, waar eeuwen geschiedenis van stadsvernieling en -vernieuwing kriskras door elkaar lopen.

Profiel-pagina
DSC_0908cutklein

Sylvana Lansu

Fotograaf

Sylvana Lansu (1991) studeerde fotografie aan AKV St. Joost in Breda. In haar werk onderzoekt ze het verlangen van de mens naar vastigheid en tegelijkertijd vrijheid. Door het fotograferen van deze aspecten in de wereld om ons heen worden de raakvlakken tussen mens en natuur zichtbaar.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Reageren is voorbehouden aan Vers Beton-supporters. Meld je hier aan als supporter of log in.

Advertentie

Logo_giraffe_01_600x500