Voor de harddenkende Rotterdammer

‘Oh?’, zegt Marco van Steenhoven (48) als we hem vragen naar de sloopplannen voor de Texelsestraat. “Daar weet ik niks van.” Hij woont er in een koophuis en reageert laconiek. “Ik vind wel weer wat anders, misschien in Ommoord.” Als de plannen doorgang vinden, zal hij op zeker moment worden uitgekocht. 

carnisse-m-digital-kjazbec-45
Marco van Steenhoven in Carnisse Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Van Steenhoven werkt fulltime in de containerbouw. Toch vindt hij de puf om twee avonden in de week met Burger Blauw Carnisse door zijn wijk te lopen. We lopen mee, in de schemer op maandagavond. We beginnen in wijkcentrum Huis van Carnisse, dat door bezuinigingen eigenlijk zou sluiten, maar dat hij met medebewoners en wat sponsoring van Ikea en het Oranjefonds zelf opkalefaterde. We lopen langs de banketbakker (“die sponsort de bingo”) en langs de speeltuin waar hij ook vrijwilligerswerk doet (“met Halloween als een spook in het park liggen, maakt mij het uit”). Als er vuilniszakken op straat staan, meldt hij dat door de walkietalkie aan een buurtgenoot die in de zelf-ingerichte centrale in het wijkcentrum zit. Over zijn dubbele bovenwoning, waar hij met vrouw en twee dochters woont, is hij niet ontevreden. “Veel beter dan nieuwbouw”, zegt hij terwijl hij op de rode bakstenen muur klopt. 

We zijn in Carnisse, een wijk met een mix van vooroorlogse panden en naoorlogse portiekwoningen, levendige winkelstraten en schilderachtige singels dichtbij het Zuiderpark. Het is een wijk met overwegend particuliere woningeigenaren en huisbazen, slechts 14 procent van de woningen is eigendom van een woningcorporatie. Het maakt het des te moeilijker om in Carnisse grootschalige ingrepen in het kader van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid (NPRZ)  te doen.

‘Wijk met potentie’

Maar Carnisse is ook een ‘wijk met potentie’. Frans Graphorn kan er al niet meer terecht. Hij is oprichter van Burger Blauw en de drijvende kracht achter de bewonersclub. Hij vertelt uitvoerig hoe hij een keer een raddraaier uit de wijk meenam op zijn rondje, en hoe ze tijdens onrustige Oud en Nieuw-feesten zelf de boel op straat in de gaten houden. Zelf woont hij al niet meer in de wijk. Toen hij op zoek moest naar een nieuwe woning week hij uit naar Bloemhof, waar hij nu op 35 vierkante meter woont. “In Carnisse kun je echt geen woning meer vinden, tenzij je 700 euro aan een huisjesmelker betaalt.”

carnisse-m-analog-kjazbec-19
Kees, (80, links) en Theo in de Walchersestraat. Kees woont hier al 55 jaar en zegt dat er veel is veranderd. Er zijn meer auto’s en de buurt is veel multicultureler geworden. Terwijl ik met Kees praat, komt Theo aan de overkant met de motor naar buiten. Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Een paar dagen later zijn we op bezoek bij Theo Veul, ook lid van Burger Blauw. De 82-jarige oud-docent automontage woont al sinds 1983 aan de Walchersestraat en kreeg bericht dat zijn huis tegen de grond gaat, als onderdeel van het ‘project Urkersingel’.1 Het interieur vol zware, houten meubelen lijkt in 36 jaar weinig veranderd. Hij vertelt over het huisvuil dat overal op straat slingert, “vechten tegen de bierkaai”. En over zijn andere vrijwilligerswerk: één ochtend per week geeft hij taalles aan migranten, waaronder analfabeten die nooit eerder naar school gingen. “Ze willen heel graag leren”, zegt hij.

Veul vist twee brieven uit een stapeltje enveloppen in het raamkozijn. De strekking in het kort: de gemeente en woningcorporatie Woonbron gaan zijn particuliere huisbaas uitkopen en de woning slopen. De passages die vragen opriepen, onderstreepte hij. “Grootscheepse renovatie en herstructurering [zijn] nodig om het woningaanbod in de stad beter in balans te brengen”, staat in de brief. De woorden “in balans” heeft hij onderstreept. Evenals het doel van de plannen, “een toekomstbestendig woongebied voor gezinnen”. Veul: “Wat betekent dat? Het zijn vage kreten.”

Carnisse is een wijk die het in de statistieken slecht doet: met armoede, onveiligheid, weinig sociale cohesie en veel doorloop. Dat laatste ziet Veul ook. Het is een echte aankomstwijk, waar niet alleen migranten, maar ook studenten en starters hun eerste woning in Rotterdam vinden. Mensen die het beter krijgen, trekken de wijk uit. Voor hen moeten er nieuwe, grotere woningen komen, want het woningaanbod is nu nog ‘eenzijdig, saai, klein, gestapeld en goedkoop’, volgens de gemeente. En dus moeten Veul en zijn vrouw weg, om plaats te maken voor nieuwbouw, geschikt voor een nieuw middenklassegezin. Of hem als bewoner wel eens iets is gevraagd? “Dat heb ik niet ervaren.”

Hakken in het zand

Om het tij waarin Zuid koploper op allerlei achterstandslijstjes was, te keren, sloegen de gemeente Rotterdam, de rijksoverheid, woningcorporaties, onderwijsinstellingen, werkgevers, politie en sinds kort ook meerdere grote marktpartijen de handen ineen. Het NPRZ investeert sinds 2012 grootschalig in onderwijs, werkkansen en de woningvoorraad. Zo gaat er geld naar extra lesuren in het basisonderwijs en naar baangaranties voor jongeren die zorg of techniek studeren. Dat komt direct bij bewoners terecht. Maar hoe worden zij bij de woonplannen betrokken?

We stelden die vraag aan wethouders, de programmadirecteur NPRZ, de vertegenwoordigers van de corporaties en de marktpartijen. Hun antwoord? ‘Bewoners worden zorgvuldig geïnformeerd zodra de plannen rond zijn en de financiering gevonden.’ Dat betekent dat zij geen invloed hebben op de totstandkoming van de plannen en pas met de plannen geconfronteerd worden als er geen weg meer terug is.

carnisse-m-analog-kjazbec-2
Marisa (33) en haar twee kinderen maken op zaterdagmiddag de ingang van hun huis schoon. Ze vinden het leuk om in Carnisse te wonen. Vier jaar wonen ze nu in de Quintstraat. Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Dat bleek ook in de zomer van 2018, toen Vestia onverwacht aankondigde de Tweebosbuurt in de Afrikaanderwijk te gaan slopen. Die plotse beslissing was een gevolg van de constante zoektocht naar geld. De belastingaftrek voor corporaties die investeren op Zuid bleek anderhalf jaar eerder dan gepland te verdwijnen. Corporaties door het hele land zouden daar tot eind 2019 op in kunnen schrijven, maar de pot van ongeveer 700 miljoen euro bleek in april 2018 al leeg.

Het gevolg van dit versnelde besluit: bewoners van de Tweebosbuurt zetten de hakken in het zand en nemen zelfs advocaten in de arm. De bewoners van de Wielewaal bevochten het nieuwe plan van de gemeente voor hun buurt zelfs tot aan de Raad van State.

“Bewoners van corporatiewoningen zijn vertegenwoordigd via de huurdersraad, maar private huurders, de grootste groep in Carnisse, zijn nergens vertegenwoordigd”

Bouwen voor de buurt

In de tijd van de stadsvernieuwing, de grootscheepse renovaties uit de jaren ’70 en ’80, ging dat wel anders, weet TU Delft-onderzoeker André Ouwehand uit ervaring. In die tijd was de gemeente Rotterdam nog een stuk actiever dan nu. De stad kocht tienduizenden woningen op en droeg die later over aan woningcorporaties. Maar er werd ook constant met bewoners overlegd. Bij nieuwbouw was de richtlijn dat 85 procent voor bewoners bestemd was. Ouwehand: “Het was eindeloos zoeken naar draagvlak.”

Tegenwoordig ontbreekt de wil bij gemeente en corporaties om de zittende bewoners invloed te geven. Het wordt top-down opgelegd en er is vrijwel geen organisatie aan de kant van bewoners.” Bewoners van corporatiewoningen zijn vertegenwoordigd via de huurdersraad, maar private huurders, de grootste groep in Carnisse, zijn nergens vertegenwoordigd.

Formeel heeft het bestuur van NPRZ een zetel gereserveerd voor bewoners, maar die is sinds afgelopen najaar leeg. De laatste bewonersvertegenwoordiger, Eric Dullaert, zegt desgevraagd dat hij er als ‘betrekkelijk eenzame bewoner’ nauwelijks tussen kwam bij die grote partijen. Waar hij zich nog meer over verbaasde is dat er geen ‘plan B’ is voor de woonplannen: alternatieven kwamen niet aan de orde.

Aanbevelingen kwamen er ook van de onderzoeksgroep Drift van de Erasmus Universiteit, die dompelde zich vier jaar lang onder in Carnisse. In 2015 schreven de onderzoekers in een advies, dat de wijkaanpak daar meer zou moeten uitgaan van wat bewoners kunnen en willen. Met die aanbevelingen is niets gedaan, laat de projectleider weten.

carnisse-m-analog-kjazbec-21
Theo, Ebenhaëzerstraat, wordt 90 op 3 mei en is geboren in Carnisse. Vroeger woonde hij in het centrum, kwam na de Tweede Wereldoorlog terug in Carnisse. Hij vindt het fijn dat mensen hier voor elkaar zorgen. Hij kan het goed vinden met de buren, een echtpaar (een Kroaat en een Servische) van zijn leeftijd. Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Markt aan zet

Marktpartijen die mogelijk willen investeren, worden wel met open armen ontvangen. Op aandringen van voormalig minister Blok kregen de ontwikkelaar Amvest, de bouwers Heijmans, Era Contour en Dura Vermeer, en de investeerder Syntrus Achmea een uitnodiging om mee te denken. Wienke Bodewes is oud-directeur van Amvest en woordvoerder namens de vijf. Hij waardeert het NPRZ om de lange adem, en dat ze niet alleen aan ‘de stenen’ denken, maar ook aan werk en onderwijs.

De aandacht van de marktpartijen gaat uit naar Carnisse, zegt Bodewes. Daar wordt een ‘hele nieuwe aanpak’ gekozen die bij succes verder over Zuid wordt uitgerold. Bodewes: ‘Het doel is de eenzijdigheid van het woningaanbod verbeteren. Als het deze vijf partijen niet lukt, dan weet ik het ook niet.’ De investering in particuliere woningen moet met geld van Rijk en gemeente rendabel worden. De marktpartijen maken een ‘strategische gebiedsvisie’ voor Carnisse, vertelt hij, met een strategie om panden te verwerven. Het overleg met Rijk en gemeenten gaat in eerste instantie op ‘hoog bestuurlijk niveau, want niet iedereen kan de pen vasthouden’.

De inhoud van het plan is daarom nog niet bekend. Bodewes wil wel een tipje van de sluier oplichten: ‘We kijken naar die verbindingen met het Zuiderpark, het aanpakken van de singels, het verlagen van de parkeerdruk. We zijn nu al een heel eind met de mogelijke aanpak. Uiteindelijk is het doel een beter functionerende wijk te maken waar de meerderheid plezier aan gaat beleven. Het is wachten op groen licht van de gemeente, dat hopen we voor de zomer te krijgen.’

De bewoners verwacht hij wel mee te kunnen nemen in de plannen. ‘Ik weet nog dat ik in de stadsvernieuwingstijd in Crooswijk stond voor een zaal van 400 goedgebekte havenarbeiders. Een mooie vuurdoop voor een jonge ambtenaar. Ik heb toen wel geleerd helder te communiceren, maar ook om niet je oren te laten hangen naar elke dwarsligger.’

carnisse-m-analog-kjazbec-51
Rishandy (24) woont met haar man en twee dochters op de Carnisselaan. Ze woont graag in deze buurt en vind het fijn dat haar dochters elk een eigen kamer hebben. Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Stadsvernieuwing nieuwe stijl

Van de huidige sloopplannen, zijn bewoners zoals Marco van Steenhoven, nauwelijks op de hoogte. Hoe komt het dat zij zo weinig weten van de plannen voor hun wijk? Tijdens het referendum over de woonvisie in november 2016 ging het niet over concrete sloopplannen, maar over het beleid. En zoals Vers Beton eerder schreef is dat beleid al jaren hetzelfde. In de wijk Carnisse was de opkomst voor het referendum maar 14 procent. Van die mensen stemde 83 procent tegen de woonvisie.

Zodra de plannen wel bekend zijn, is er van inspraak geen sprake. Dat is deels te verklaren door het feit dat het NPRZ ‘stadsvernieuwing nieuwe stijl’ is. Van oudsher waren het woningcorporaties die het voortouw namen in grootschalige wijkaanpak, een fenomeen zo Nederlands als haringhappen. Ze voelden zich ‘eigenaar’ en hadden de middelen om ervoor te betalen. Ze bouwden sociale huurwoningen voor hun doelgroep en daarnaast duurdere huurwoningen en koopwoningen, waarmee ze de begroting rond maakten.

Dat laatste kan niet meer. Volgens de Woningwet van 2015 mogen corporaties zich alleen nog bezighouden met hun ‘kerntaken’: het bouwen en verhuren van sociale huurwoningen. Daarvan wil Rotterdam er juist minder, zoals Vers Beton eerder in dit dossier beschreef. 

carnisse-m-analog-kjazbec-57

Lees meer

Conflict over sloopplannen Texelsestraat legt bom onder NPRZ

Wie betaalt voor de grote verbouwing van Rotterdam-Zuid?

De marktpartijen zouden in het gat springen en middeldure woningen gaan bouwen, was de gedachte. Maar op moeilijke locaties zoals Rotterdam-Zuid, waar eerst gesloopt moet worden, doen ze dat alleen als de overheid geld bijlegt.

Het gevolg daarvan is een constante onderhandeling over de vraag wie de rekening betaalt. De gemeente wil dat corporaties in particuliere woningen investeren, terwijl corporaties zeggen dat ze dat niet kunnen of willen betalen.

Bewoners worden vaak pas geïnformeerd  als het geld gevonden is: Theo Veul kreeg al tien jaar voor de geplande sloop van de Urkersingel en omgeving een brief waarin de plannen werden aangekondigd, terwijl Marco van Steenhoven nog niks hoorde over de plannen voor de Texelsestraat. Het verschil tussen die twee: voor het project Urkersingel is de financiering rond en over de Texelsestraat wordt nog druk onderhandeld.

“In 2012 werd nog 47 procent van de woningen in Carnisse door de eigenaar bewoond, vorig jaar nog maar 37 procent”

Bewoners vertrekken

In afwachting van de sloop vertrekken bewoners en nemen pandjesbazen hun plaats in. In Carnisse neemt het aandeel mensen dat in hun eigen koophuis woont af, blijkt uit cijfers van de gemeentelijke statistische dienst OBI. Waar in 2012 nog 47 procent van de woningen in de wijk werd bewoond door de eigenaren zelf (ver boven het Rotterdamse gemiddelde), was dat in 2018 nog maar 37 procent.

Vooral kleine beleggers sprongen in het gat. Het aandeel verhuurders met maximaal tien huurwoningen in bezit steeg in die periode van 10 naar 24 procent. Juist de mensen die zich door hun koopwoning sterk verbonden voelen met de wijk vertrekken, en lang niet altijd vrijwillig. Dat ziet ook Theo Veul uit de Walchersestraat. Vooral woningeigenaren bezochten de voorlichtingsavond over de sloopplannen, zegt hij.

carnisse-m-analog-kjazbec-18
Klaas (53) en Stefanio (14), bij snackbar Binkie waar ze wachten op hun vaste bestelling. Klaas woont al twintig jaar in Carnisse. Hij vindt het heerlijk om hier te wonen. Met de Chinese eigenaar van de snackbar ruilt hij soms planten voor de tuin, zoals vijgenboompjes. Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Omdat een corporatie zijn woning overneemt, kan Veul straks voorrang krijgen op een sociale huurwoning. Maar de wachttijden lopen op: corporaties waarschuwden begin deze maand dat het aantal mensen dat dringend een nieuwe woning nodig heeft, de afgelopen vier jaar al is verdubbeld. De druk op de wachtlijsten zal alleen maar toenemen door de aangekondigde sloopplannen, schreven de corporaties. Want ook het aantal betaalbare woningen neemt volgens hen snel af: tot een tekort van 9000 in 2030.

De muhtar

Het NPRZ is er niet alleen voor woningverbetering, maar ook voor meer sociale cohesie. Toch wordt die sociale cohesie met grootschalige sloop juist afgebroken. In de Tweede Carnissestraat zitten Ziya Sen en Deniz Ates aan een houten tafeltje voor de woning van Sen. Onder een vroeg lentezonnetje drinken ze Spaanse rosé met ijsklontjes. Binnen staat radiozender Arrow Classic Rock op. Sen, timmerman van beroep, breekt een toastje in tweeën en belegt ‘em dik met kipsaté-salade van Johma. “Het eerste rondje is van mij, daarna is het zelfbediening”. Hij groet iedereen die voorbij komt. Soms in het Turks, soms in het Nederlands. “Hij is de muhtar”, grapt Ates, het dorpshoofd. “Hij kent iedereen.”

Vanwege slechte funderingen in de Tweede Carnissestraat, kondigde de gemeente in 2011 aan panden te gaan opkopen en slopen. Dat wordt betaald uit een pot van 40 miljoen euro, waarmee de gemeente naar eigen inzicht panden verwerft. Een groot deel van de woningen aan de oneven kant van de straat is inmiddels afgezet met dikke stalen platen. Na de sloop moet de grond worden uitgegeven aan een projectontwikkelaar die er zestien eengezinswoningen voor terug bouwt. De gemeente houdt rekening met een verlies van 2,9 miljoen euro op het hele project, ruim 180 duizend euro per woning.

carnisse-m-analog-kjazbec-62
Ziya woont in de 2e Carnissestraat. Zijn huis staat tegenover een blok dat volgend jaar gesloopt wordt. Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Clandestien bordeel

Dat alles speelt zich voor de deur van Ziya Sen af. Hij wijst naar het huis recht tegenover het zijne, een vroeg-twintigste-eeuwse pand met sierlijke gevels dat flink verzakt is. “Daar woonden mijn ouders”, zegt hij. Buurman Ates werd in het huis ernaast geboren en woont nu een paar straten verderop. Sen reisde als peuter vanuit Turkije zijn vader achterna, die in de Van Melle-fabriek [geen typefout, red] werkte. Toen een versleten heup hem dwong te stoppen met werken, werkte zijn moeder door bij dezelfde fabriek. Zijn broers vlogen uit naar Amsterdam IJburg en Utrecht. Sen woonde zelf een paar jaar in Zeeland, maar keerde een paar jaar geleden terug. “Ik ken deze buurt, het geeft mij een veilig gevoel,” zegt hij. Toen er bij een private verhuurder een woning tegenover die van zijn ouders vrijkwam, aarzelde hij niet. De huur voor zo’n 60 vierkante meter met tuin: 625 euro per maand, plus ongeveer 200 euro voor een garage.

“Het was echt een gezellige straat”, zegt Sen. Daar is weinig meer van over. “Wie onderhoudt zijn woning nog als-ie toch gesloopt gaat worden?” Bewoners vertrokken en gingen hun huis verhuren, in hun plaats kwamen Oost-Europese uitzendkrachten. Eén van de panden werd een clandestien bordeel. Het supermarktje waar de hele buurt kwam – mensen kochten er soms op de pof en betaalden als het loon binnen was – sloot de deuren, en in de omgeving zijn er klachten over ratten die op de leegstaande panden afkomen.

carnisse-m-analog-kjazbec-4
Een traditionele Turkse bruiloft in de Ebenhaëzerstraat. De hele straat lijkt mee te doen met het feest. Een wijkagent komt precies op het moment van de zegening. Een Marokkaanse buurvrouw laat me binnen, zodat ik een foto kan maken. Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

De sloop moet in de zomer van 2020 beginnen. Om ook de laatste zeven tegenstribbelende bewoners te laten verhuizen, gaf de gemeenteraad in oktober toestemming hen te onteigenen. Eén van de eigenaren, een alleenstaande vader met drie tienerdochters, stuurde daarop een brief aan de gemeenteraad. Hij is ‘werkelijk radeloos’, schreef hij. De gemeente biedt hem 188 duizend euro voor zijn huis, wat hem een restschuld van 19 duizend euro oplevert. Een nieuwe vijfkamerwoning vinden acht hij, met een jaarinkomen van 45.000 euro op de competitieve woningmarkt van nu, ‘vrijwel onmogelijk’.

“Het zijn gewoon vieze politieke spelletjes om mensen meer te laten betalen”, zegt Deniz Ates. “Om de wijk te verbeteren moet je geen huizen slopen, maar meer politie de straat op sturen. Ik zie hier nooit politie.”

 

Update 26 juni 2019

In een eerdere versie van dit artikel werd ten onrechte de indruk gewekt dat de rechtszaken van bewoners van de Wielewaal al achter de rug zijn. De bewoners zijn in hoger beroep gegaan.

OPEN Rotterdam maakte bij dit artikel een reportage met Marco van Steenhoven en Ziya Sen, over hoe zij Carnisse hebben zien veranderen:

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl), het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek en de supporters van Vers Beton.

Dit onderzoek is een samenwerking tussen Vers Beton, Investico, De Groene Amsterdammer en Open Rotterdam.

Voordat je verder leest...

Dit artikel is gebaseerd op ruim drie maanden journalistiek onderzoek van journalisten Guido van Eijck en Saskia Naafs. Samen hebben zij meer dan dertig mensen gesproken, honderden beleidsstukken, rapporten en spreadsheets vol data doorgeploegd, en ontelbaar veel emails gestuurd en telefoontjes gepleegd. Wil je meer journalistiek onderzoek mogelijk maken? Word dan supporter van Vers Beton.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

  1. Woonbron koopt namens de gemeente in de eerste fase 138 woningen en één bedrijfsruimte op, om precies te zijn: Urkersingel 21 tot en met 39 (abc), Urkersingel 2 tot en met 36 (abc), Walchersestraat 83 tot en met 117 (abc) en een bedrijfsruimte aan de Bevelandsestraat 10. ↩︎
  2. De verhuurderheffing is een belasting op sociale huurwoningen die onder het kabinet Rutte 2 werd ingevoerd. In 2017 droeg Woonbron 19,7 miljoen euro af aan verhuurderheffing. Ter vergelijking: er kwam dat jaar 229,6 miljoen aan huren binnen en er ging 49,4 miljoen op aan onderhoud. ↩︎
Guido van Eijck

Guido van Eijck

Guido van Eijck (1987) is freelance journalist. Zijn stukken verschenen in onder meer De Groene Amsterdammer, de Volkskrant, het Financieele Dagblad en Die Zeit. Voor Vers Beton schrijft hij elke maand een analyse over de Rotterdamse politiek.

Profiel-pagina
SaskiaNaafs_VB

Saskia Naafs

Saskia Naafs (1984) is stadssocioloog en onderzoeksjournalist voor Investico, platform voor onderzoeksjournalistiek. Ze woont in Rotterdam en schrijft het liefst over steden. Haar artikelen verschenen onder meer in De Groene Amsterdammer, Trouw en Het Parool.

Profiel-pagina
profile photo-katarina jazbec

Katarina Jazbec

Fotograaf

Katarina Jazbec (1991) is een documentaire fotograaf en beeldend kunstenaar. In haar projecten behandelt ze vragen over ethiek, vrijheid, werk, sociale ongelijkheid en ziekte. Ze is in 2017 met een master afgestudeerd aan St. Joost in Breda met een film over het lezen van literaire fictie met een groep Belgische gevangenen.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.