Advertentie

VB_banner_1456x80_2
Voor de harddenkende Rotterdammer
Liza_Fior_lvd_2
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

Architect Liza Fior kwam op uitnodiging van de Independent School for the City naar Rotterdam voor het ‘School’s Out’-programma dat elke laatste vrijdag van de maand plaatsvindt. Fior verklapte in een humoristisch, chaotisch en bevlogen verhaal hoe zij met haar werk protesteert tegen de dominantie van kapitaalkrachtige vastgoedbedrijven in haar thuisstad Londen. 

Met bureau Muf Art&architecture ontwerpt Fior sinds 1994 publieke ruimtes en ruimtes in gebouwen die de leefomstandigheden voor Londenaren moeten verbeteren. Of – zoals zij zegt – draaglijk te houden. Zo kreeg het bureau bijvoorbeeld de opdracht om de hoofdstraat van Whitechapel – een wijk met diverse bevolking – te ‘upgraden’ voorafgaand aan de Olympische Spelen in Londen (2012). De wijk lag namelijk langs de route van het centrum van Londen naar het Olympisch Park aan de oostkant van de stad.

Fior overtuigde het stadsbestuur om het belastinggeld niet in de gewenste esthetische makeover te steken  – die voor het oog de televisiecamera’s was bestemd – maar in de toegankelijkheid van de openbare ruimte. Om zo iets te doen waar bewoners écht wat aan hebben. 

De strategie van Fior en haar team: de gelaagde geschiedenis van het centraal gelegen wijkpark zichtbaar maken. Het park, voorheen bekend als St. Mary’s Park, was in 1998 hernoemd naar het Altab Ali-park, een migrant uit Bangladesh die in 1978 in het park werd vermoord door drie tieners met racistische motieven. Geen vrolijke connotatie dus. 

Dat wilden zij veranderen, onder meer door planten van nieuwe bomen en door het organiseren van wandelingen om de lokale bewoners het park op een nieuwe manier te laten bekijken. Ook startten zij een archeologische opgraving waaraan 200 lokale schoolkinderen en bewoners deelnamen. Dit had als doel de wijkbewoners te verenigen, door hen gezamenlijk de resten van de oorspronkelijke ‘Whitechapel’ te laten ontdekken, waar de wijk naar is vernoemd.

Op het Afrikaanderplein

De sociaal-maatschappelijk gemotiveerde aanpak van Muf Art&architecture zou in Rotterdam een inclusieve manier van ’stadmaken’ heten. Haar aanpak doet denken aan de aanpak van kunstenaar Jeanne van Heeswijk in de Afrikaanderwijk, die leidde tot de Afrikaanderwijk Co-op. Deze organisatie wordt door de bestaande ondernemers in de wijk gedragen en heeft als doel de wijk sterker en kapitaalkrachtiger te maken. Het begint simpelweg met ‘goed om je heen kijken’, betoogt Fior.

De sociaal-maatschappelijk gemotiveerde aanpak van Muf Art&architecture zou in Rotterdam een inclusieve manier van ’stadmaken’ heten

Om Liza Fior uit te dagen haar aanpak op Rotterdam toe te passen, bezoek ik met haar het Afrikaanderplein, op de zaterdagochtend na haar lezing. Het is ouderwets druk op de markt, maar het park aan de andere kant van de metershoge hekken is desolaat, op de meeuwen en duiven na.

We raken in gesprek over die merkwaardige situatie, maar niet voordat ze zich verontschuldigt: ”Voor we beginnen met ontwerpen op nieuwe locaties, willen we altijd met iedereen in de buurt spreken. Dat kan wel drie maanden in beslag nemen.”

Voor het Afrikaanderplein is ze deze keer bereid een uitzondering te maken. Ze analyseert: “Het park is duidelijk met aandacht ontworpen, wat lang niet voor alle buurten met veel sociale woningbouw geldt. Maar door het hoge hek vindt er geen enkele uitwisseling plaats tussen park en markt, een gemiste kans. Als ik hier aan de slag zou gaan, zou ik openingen of luiken in het hek maken waardoor de marktkooplui snacks of drankjes in twee richtingen zouden kunnen verkopen.”

 

Liza_Fior_lvd_4
Beeld door: beeld: Loes van Duijvendijk

We lopen verder naar de voetbalkooien – “in English they called them MUGAS, Multi Use Games Areas”. “Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat de kooien intimiderend zijn, daarom experimenteren wij met speelveldjes met aan drie kanten hekken, waarin bankjes en straatmeubilair verwerkt zijn.” Even verderop staat een Duimdrop-container waar kinderen speelgoed en skates kunnen lenen. “Waarom opent die alleen naar het park en niet naar de marktzijde?” Het lijkt wel Fior alle grenzen en hekken tussen het park en markt die zich daaromheen vouwt, wil openbreken. “De publieke ruimte moet er als het ware doorheen kunnen vloeien.”

Hofbogen

Het is voor Fior niet haar eerste bezoek aan Rotterdam. In 2014 maakt ze op uitnodiging van Crimson Architectural Historians een stapsgewijze ontwikkelstrategie voor de Hofbogen. Daarin was ruim gelegenheid voor grassroots-initiatieven om ruimte op de bogen in gebruik te nemen. Kort daarna stopten de architectuurhistorici met het transformatieproces van het twee kilometer lange monumentale spoorviaduct, waardoor Fiors visie in een vacuüm belandde. Hoewel Wouter Vanstiphout (Crimson) er zeer van onder de indruk was werd de visie door de omstandigheden “tegelijkertijd een enorm succes als een enorme mislukking.”

Een kritiekpunt van zowel Crimson als Muf is dat échte publieke ruimte – toegankelijk voor iedere inwoner van Rotterdam of Londen – bijna niet meer gemaakt wordt. “Integendeel, veel publieke voorzieningen zoals bibliotheken, sluiten hun deuren. Wat ervoor in de plaats komt wordt óf gedragen door vrijwilligers, óf er is een verdienmodel voor nodig.”

Die hang naar verdienvermogen van plekken drukt een steeds zwaarder stempel op onze steden, stellen kenners als de urbanoloog Vincent Kompier, die op twitter met tientallen voorbeelden aantoont dat ‘uiteindelijk alles horeca wordt’.

Dat is geen probleem als je bijvoorbeeld graag in de zomerzon een pizza van restaurant Happy Italy in het oude Station Bergweg wilt eten. De eigenaar heeft namelijk rechten om op termijn boven zijn zaak, op de Hofbogen, een terras uit te baten. Maar als je je geen pizza buiten de deur kan veroorloven, dan wordt een voorheen openbare plek op deze manier ontoegankelijk.

Het is de vraag hoe de Hofbogen na de recente miljoenenverkoop aan de Dudok groep, een investeerder in vastgoed mét winstoogmerk, zal worden ontwikkeld. Hoewel de publieke route van de Luchtsingel op het dakpark uit komt en de stichting GroenGoed een buurtmoestuin op het dak van de Hofbogen runt, is het openbare karakter van het oude spoorviaduct in de toekomst niet zozeer veiliggesteld.

Er zit horeca in de bogen, maar er kan nog meer bij bovenop het viaduct. Deze commercieel gedreven ontwikkelingstrategie staat haaks op de geleidelijke ontwikkelstrategie die Muf Art&architecture propageerde, maar lijkt nu onontkoombaar omdat het aankoopbedrag van de Hofbogen er immers mee terugverdiend moet worden.

Zet de deur op een kier

Als tegenwicht hiervoor mag het pleidooi van Liza Fior voor openbaarheid,  dan ook gerust worden geïnterpreteerd als een shotje activisme voor alle Rotterdammers die de publieke ruimte koesteren. Ze vat haar houding graag samen met het motto: “If you get into the room, wedge the door open for others” – vrij vertaald naar ‘als je de kamer binnen bent, zet de deur dan op een kier voor anderen’. De kamer staat in deze analogie voor overheden en instituties, waar zij voor werkt.

Hoewel de ‘anderen’ in leeftijd, afkomst en geslacht kunnen verschillen gaat het altijd over stedelingen die (aanmerkelijk) minder kansen krijgen dan Fior zelf. Zoals de multi-etnische groep bewoners en kinderen, die ze bij de herinrichting van het Altab Ali-park in Whitechapel wist te betrekken. Ze bouwt in haar projecten altijd tijd en ruimte in die hen in staat stelt zich in culturele zin te ontwikkelen.

Ook de opdracht die Fior in 2010 binnenhaalde voor de Britse inzending op de Internationale Architectuur Biënnale van Venetië, is hiervan een voorbeeld. Te midden van het elitaire publiek organiseerde Muf tekenlessen voor kinderen en nodigden ze verschillende belangengroepen uit Venetië uit in het paviljoen om kennis met elkaar te maken. Het ging Fior om de waarde van de culturele uitwisseling die er tussen bezoekers plaatsvond, niet om een representatie van haar eigen Britse achtergrond. 

Engelse humor

Het overtuigen van opdrachtgevers kost vaak de nodige moeite, vertelt Fior. Toch wist ze ook in het London Science Museum na wat aandringen, een deel van het beschikbare budget voor een tentoonstelling vrij te spelen. Daarmee kon ze een ruimte te ontwerpen waar schoolkinderen gratis kunnen spelen. Een uitkomst voor ouders die geen geld hebben om een kaartje voor het museum te kopen.

Maar het lukt niet altijd. Regelmatig moet Fior haar strategie bijstellen om aan de wensen van haar opdrachtgever tegemoet te komen. Dat leidt soms tot cynisme, wat ze met haar tragikomische Engelse humor ruimschoots lijkt te compenseren. Vanwege deze en andere culturele verschillen zijn haar voorbeelden dan ook niet één op één te kopiëren naar Rotterdam – al is het maar omdat er in Nederland minder sprake is van een dominante praktijk van commerciële investeerders, stelt Fior.

Toch was één beeld dat zij in haar presentatie toonde, op alle ontwikkelende steden van toepassing. Dat was het schrikbeeld van megalomane torens, die lange schaduwen laten vallen over de bestaande stad. Ze staan symbool voor plannen die over de hoofden (en de belangen) van bestaande bewoners worden gepland en uitgevoerd. Bij deze elementaire boodschap is in Rotterdam, waar het credo ‘bouwen, bouwen, bouwen’ stevig klinkt, weinig toelichting nodig. 

Voordat je verder leest...

Jij kan dit artikel gratis lezen, maar wij kunnen het niet gratis maken. Vers Beton kan alleen bestaan dankzij de support van onze lezers die zo onafhankelijke journalistiek over Rotterdam mogelijk maken. Vanaf 6 euro per maand ben je supporter!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Teun van den Ende

Teun van den Ende

Teun van den Ende laat zich niet graag leiden door hypes, maar gaat juist op zoek naar de lange lijnen in de ontwikkeling van Rotterdam – en ook andere steden trouwens. Teun combineert populaire cultuur met historisch onderzoek naar de stad.

Profiel-pagina
PROFIELFOTO LOES VAN DUIJVENDIJK

Loes van Duijvendijk

Fotograaf

Loes van Duijvendijk (1987) studeerde Fotografie aan AKV St. Joost in Breda. Met behulp van een analoge camera verandert ze de realiteit van alledag in een poëtisch schouwspel waarin vormen, lijnen en structuren elkaar op subtiele wijze ontmoeten.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.