Voor de harddenkende Rotterdammer
4121_24174-4-4
Beeld door: beeld: Ary Groeneveld - Stadsarchief Rotterdam

Het is een soort reünie in Leeszaal West. “Gaston! Ik herkende je eerst niet!” Er volgt een omhelzing. “Ruud! Ja! Ik had zoiets: Ik wil die ouwe filmpies wel eens zien. Maar ik zie ineens allemaal koppen die ik allang kwijt was joh!” “Er zijn er ook veel overleden,” concluderen de twee oude strijdmakkers, “maar de harde kern van de Aktiegroep is er!”

Het thema van deze film- en discussieavond is ‘Strijd om de Stad’, onderdeel van de manifestatie ‘West Side Stories’, georganiseerd door OMI. Tussen 21 november en 22 december staat het Oude Westen in het teken van de roemruchte stadsvernieuwing in de wijk vanaf de jaren ’70. De manifestatie gaat veel over geschiedenis, maar ook nieuwe perspectieven op architectuur en samenleving komen aan bod. Ook wordt het boek ‘Stadsvernieuwing in Rotterdam – 50 jaar bouwen in de buurt’ uitgebracht.

Snorren en baarden

De bezoekers van deze avond willen vooral terugkijken, zo lijkt het. Babyboomers zijn oververtegenwoordigd, met opvallend veel snorren en baarden – heel veel grijze snorren en baarden. De meeste aanwezigen waren zélf actief tijdens de stadsvernieuwing, als bewoner, architect of ambtenaar. Een flink deel woont nog steeds in het Oude Westen. 

Er wordt gesmuld van de historische filmbeelden, de meeste in zwart-wit. We zien eerst promotiefilmpjes uit de Wederopbouwtijd, die een gelikt beeld tonen van het moderne Rotterdam van de Wederopbouw. Toeristen vergapen zich aan de Lijnbaan, Groothandelsgebouw en de haven. “Rotterdam barst van het leven” ronkt de commentaarstem.

NL-HaNA_2.24.01.05_0_924-9939
Oude Westen Beeld door: beeld: Rob Mieremet - Het Nationaal Archief

Direct daarop volgen beelden van de verpauperde oude woonwijken rondom het centrum. Hier wonen mensen in krotten. Koos Postema van VARA’s Achter het nieuws bezoekt het Oude Westen, Crooswijk en Feijenoord. Hier heeft niemand een douche of een fatsoenlijke keuken, delen meerdere gezinnen één wc, staat de schimmel op de muren en giert de wind door de kieren.

"Het Oude Westen heeft een grote bek"

Vanaf 1970 gebeurt er iets bijzonders in het Oude Westen. Een bonte coalitie van bewoners komt in protest. Hiervan getuigen de beelden van een cabaretgroepje. “Piet!!!” klinkt het meteen uit de zaal. Ze zingen protestliederen als “Kun je hier nog leven?”, “We wachten op Den Haag” en “Het Oude Westen heeft een grote bek”. De protesteerders zijn een combinatie van bewoners van het eerste uur, progressieve nieuwkomers, jonge architecten en betrokken ambtenaren, politici en welzijnswerkers.

“Ik ben een communist omdat ik van mensen hou. Ik vind ze lief. En als ze niet lief zijn, dan heeft de maatschappij ze zo gemaakt” vertelt een vriendelijk ogende man in een volgend filmpje. “Gerrit!” klinkt het vol ontzag onder het publiek. Gerrit Sterkman, voorman bij de Wilton Feijenoord, was een leidende kracht achter de protesten in het Oude Westen. 

De bewoners ageren tegen de ‘saneringsplannen’ van de gemeente, tegen de slechte woonomstandigheden, tegen speculatie, tegen verkeersoverlast en nog veel meer

Het Oude Westen komt eind jaren ’60 dus in ‘aktie’. De bewoners ageren tegen de ‘saneringsplannen’ van de gemeente, tegen de slechte woonomstandigheden, tegen speculatie, tegen verkeersoverlast en nog veel meer. Het stadsbestuur wil de oude woonwijken afbreken (‘saneren’) en vervangen door moderne kantoorwijken. De bewoners omarmen een plan van lokale architecten om het Oude Westen als woonwijk te behouden, met goede, betaalbare woningen maar zonder verlies van karakter. Ze vergaderen tot in de kleine uurtjes, gaan in optocht naar het stadhuis, kraken woningen en barricaderen de straten. Ook in andere wijken gebeurt dit, maar het Oude Westen loopt voorop: hier is de organisatie het sterkst. De spil van het protest is de in 1970 opgerichte Aktiegroep Oude Westen, die nog steeds bestaat.

"Ik zeg kennu dat herhalen? De timmerman?"

Op het projectiescherm verschijnt de ‘Buurtwinkel’ van de Aktiegroep. Als een jongeman met lang haar en snor in beeld komt, wordt er hard gelachen in de zaal. Deze Wim Noordegraaf blijkt in het publiek te zitten, nog steeds met lang haar en snor, maar dan in een versie van 40 jaar later. Hij moet naar voren komen. “Wij waren ‘de studenten’, van de sociale academie en de kweekschool,” vertelt Wim. “We zaten in de Buurtwinkel dat krantje te maken. In het filmpje probeer ik in m’n zenuwen Rotterdams te praten, maar daar ben ik halverwege mee opgehouden.”

Het echte Rotterdams wordt niet door studenten gesproken, maar door de ‘traditionele’ bewoners van het Oude Westen. Een pittige Rotterdamse met hoogopgestoken peroxideblond kapsel verschijnt in beeld. Ze doet in een VARA-reportage verslag van de trage afhandeling van haar reparatieverzoek: “Wordt er gebeld. Ik zeg: wie is daar. Zegtie: de timmerman. Ik zeg kennu dat herhalen? De timmerman? Ik ken het niet geloven… Hep de huisbaas misschien een vergissing gemaakt?”

De student en de traditionele bewoner worden gecomplementeerd door een juriste, Cor Barendrecht, die in een interview vertelt hoe ze medewijkbewoners bijstaat. Vervolgens komt er een buurtvergadering in beeld, waar onenigheid is. Voice-over: “Dit moet op het stadhuis gebeuren” en in het volgende shot zitten de bewoners aan tafel bij de wethouder.

aktigroep_oudewesten
Beeld door: beeld: Stadsarchief Rotterdam

71.229 woningen

Kortom: De ‘akties’ van de bewoners hebben succes. En niet een klein beetje. Er volgt een radicale ommezwaai van gemeentelijk beleid. De zeggenschap van de bewoners over hun wijk wordt voortaan zelfs officieel leidend: De stadsvernieuwing is geboren, ‘sanering’ wordt ‘rekonstruktie’. Onder het motto ‘bouwen voor de buurt’ neemt Rotterdam tussen 1974 en 1996 maar liefst 71.299 woningen onder handen middels kleinschalige sloop/nieuwbouw of renovatie. Bewoners bepalen zelf hoe hun wijk eruit komt te zien, huiseigenaren worden massaal uitgekocht door de gemeente, de corporaties staan aan de zijlijn.

Essentieel: de activisten in de oude volkswijken hadden het politieke tij mee

In het recent verschenen boek ‘Stadsvernieuwing in Rotterdam – 50 jaar bouwen in de buurt’ reconstrueert auteur Ben Maandag de totstandkoming en praktijk van dit beleid. Essentieel: de activisten in de oude volkswijken hadden het politieke tij mee. Er heerste een progressieve ‘tijdgeest’ en er vond een wisseling van de wacht plaats op de Coolsingel én in Den Haag. De superlinkse André van der Louw werd burgemeester van Rotterdam. De eerste wethouder van Stadsvernieuwing was de charismatische en doortastende Jan van der Ploeg. Op nationaal niveau regeerde het meest linkse kabinet ooit, met Den Uyl als premier en Jan Schaefer als staatssecretaris van Stadsvernieuwing. Alle genoemde politici zijn gelijkgestemde PvdA’ers: de lijntjes zijn kort, wat vooral belangrijk is voor de financiële achtervang. Den Haag draait grotendeels op voor de kosten van aankoop van de woningen van particuliere huiseigenaren.

Controversieel

Volgens Ben Maandag zijn er weinig periodes in de Rotterdamse geschiedenis zo controversieel als de periode van de stadsvernieuwing. De auteur wil lessen trekken uit deze periode en analyseert in zijn boek de positieve én de minder geslaagde aspecten van het beleid tussen 1970 en 1995. Fundamenteel voor het succes was een duidelijke en bondig geformuleerde gemeentelijke verordening uit 1973 met uitgangspunten: er werd bepaald dat er met projectgroepen gewerkt zou gaan worden in de wijken. Organisaties op wijkniveau dus, waarin ambtenaren met duidelijk mandaat samen met de bewoners de plannen maakten. Bewonersorganisaties hadden een officiële dominante positie in de besluitvorming en werden ondersteund door (door de gemeente betaalde) externe adviseurs. In het geval van onenigheid kon er direct worden doorgeschakeld naar het stadhuis.

“Wij bemoeiden ons niet met mooi of lelijk, het ging om een douche en een plee”

Als keerzijde van de stadsvernieuwing noemt Ben Maandag de vaak bekritiseerde ‘lelijke’ architectuur, de gebrekkige stedenbouw en de eenzijdige focus op sociale woningbouw. Bij de woningbouw ging het erom zo groot mogelijke woningen te bouwen voor een zo laag mogelijke prijs. “Wij bemoeiden ons niet met mooi of lelijk,” aldus Cor van Hulst, destijds als jonge bouwkundige werkzaam bij de gemeente, “Dat kon ook helemaal niet. Het ging om een douche en een plee.” De stadsvernieuwing was zuiver op wonen gericht. Dit zette architectuur op de tweede plaats en resulteerde in een onsamenhangende stedenbouwkundige structuur van de wijken. De afdeling Volkshuisvesting was dominant en hun aanpak was versnipperd. Bovendien wilden bewoners vasthouden aan historische stratenpatronen. Pas onder het gezag van Riek Bakker zou de stedenbouw weer aan belang toenemen.

Scan-190304-0001-kopie-24-copy
Beeld door: beeld: Joop Reijngoud

De minst sterke kant van de stadsvernieuwing was volgens Maandag het ‘bouwen voor de buurt’. Er werd per definitie sociale woningbouw geproduceerd. Hierdoor werden hogere en middeninkomens ‘de stad uitgejaagd’. Veel specialisten die in het boek aan de orde komen, stellen dat het beter was geweest als er een diverser woningaanbod was gerealiseerd: “We zijn nog steeds bezig dat in te halen”, zegt een oud-beleidsmedewerker bijvoorbeeld.  

"Waar is jullie actiebloed?!"

carnisse-m-analog-kjazbec-62

Lees meer

“Wie onderhoudt zijn woning nog als ‘ie toch gesloopt gaat worden?”

Temidden van de grote verbouwing van Rotterdam Zuid zijn de bewoners nauwelijks te horen.

De ‘strijd om de stad’ draait anno 2019 precies om dit onderwerp, zo blijkt tijdens de discussie in de Leeszaal, die volgt op de filmvertoning. Het huidige woningbeleid is, vergeleken met de stadsvernieuwingsperiode, volledig omgeslagen: conform de Woonvisie moet het aandeel goedkope woningen in Rotterdam sterk worden verminderd. Met duurdere woningen wil de gemeente de wijken ‘in balans brengen’. De bewoners hebben nauwelijks invloed.

Onder de aanwezigen heerst grote onvrede over het gemeentelijke woningbeleid en het gebrek aan inspraak. Actief buurtbewoner Joke van der Zwaard: “Volgens mij moeten we opnieuw beginnen. Het idee van ‘wijken in balans’ moeten we aanvechten. De sociale samenhang verdwijnt. Onze wijk is nu juist heel mooi divers qua samenstelling; de mix die we hebben moeten we koesteren.”

_190221-0001-kopie-45
Stadsvernieuwing, Peperklip Beeld door: beeld: Joop Reijngoud

“Waarom is het fijn dat iedereen in Rotterdam wil wonen, dat iedereen Rotterdam zo’n fijne stad vindt?” roept iemand in het publiek, “mijn dochter kan geen huis krijgen!” “We moeten met z’n allen veel meer druk zetten op de politiek!” roept een ander. “Waar is jullie actiebloed?!” vraagt de presentator, “wie neemt de tijd, wie neemt het initiatief?” Joke van der Zwaard: “Er gebeurt nog steeds heel veel! We zijn de enige bewonersorganisatie die nog betaalde krachten heeft.”

Een bebaarde man in het publiek heeft het laatste woord: “Als je kijkt naar de politiek, dan stond die destijds ten dienste van de maatschappij en nu ten dienste van de economie. Misschien moeten we zelf een woningcorporatie stichten. Dat we meedoen in de strijd om de grond, de strijd om de ruimte.”

De manifestatie ‘West Side Stories’ duurt nog tot 22 december. De tentoonstelling is te zien bij OMI aan de Schietbaanstraat, buiten op het Rijnhoutplein en in het Hobokenpand aan het plein. Het boek ‘Stadsvernieuwing in Rotterdam – 50 jaar bouwen in de buurt’, geschreven door Ben Maandag, is uitgegeven door NAi010 uitgevers en kost €29,95.

Voordat je verder leest...

Je kunt dit artikel gratis lezen, maar wij kunnen het niet gratis maken. Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Ferrie

Ferrie Weeda

Ferrie Weeda (1977) studeerde geschiedenis en Nederlands. Zijn wieg stond aan de Coolhaven – nog steeds zijn domein. Ferrie houdt van publiek en van de stad. Hij is voorzitter van BuurtBestuurt Coolhaveneiland. Als stadsgids en schrijver deelt hij zijn betrokken en bevlogen verhalen over geschiedenis, samenleving en cultuur. Gerrit, Ferries jack-russell uit Tiel, is vernoemd naar Erasmus.

✉ ferrie@versbeton.nl

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.