Voor de harddenkende Rotterdammer
Vers Beton_Laurie Hermans_nachtwandeling
Beeld door: beeld: Laurie Hermans

Precies 136 jaar geleden, op 24 december 1883, richtte de Russische uitvinder Achilles de Khotinsky op het Noordereiland de eerste gloeilampenfabriek van Nederland op. De productiecapaciteit bedroeg 300 lampen per dag. Vanaf dat moment kon de stad ’s nachts aangelicht worden door een schakelaar over te halen. Inmiddels is niet alleen de stad maar ook de omgeving van Rotterdam permanent verlicht. Denk aan de eeuwig brandende vlammen van de petrochemie in de Botlek, de oranjeachtige gloed van de kassen rondom Bleiswijk en Bergschenhoek of de gigantische led-schermen langs de snelweg.

Hoe zou het Rotterdam van De Khotinsky hebben aangevoeld? En wat levert de aanblik van de verlichte nachtstad eigenlijk op? Deze vragen waren de aanleiding voor een ontdekkingstocht van de west- naar de oostgrens van Rotterdam. Een gezelschap van vijftien ontwerpers, historici, fotografen, ecologen en schrijvers wilde erachter te komen hoe het evenwicht tussen duisternis en licht anno 2019 zit.

De start – met een avondontbijt – vond plaats in de schemering bij flatgebouw ‘De Grens’ op de gemeentegrens met Schiedam aan de Rotterdamsedijk. Twaalf uur later werd het ochtenddiner opgediend op metrostation Schenkel in Prins Alexander. De verschillende sferen daar tussenin vormden samen nachtelijk Rotterdam.

Vijftig tinten blauw

De tocht begint tussen de autogarages en deels leegstaande loodsen waarin kunstenaars tijdelijk hun intrek hebben genomen. Op de gevels wisselen gevelborden als ‘United Business Center – import export’ en vlaggen met ‘Schiedam heeft het’ elkaar af. Weggesmeten lachgaspatronen weerkaatsen de straatverlichting.

Ondanks de ogenschijnlijk verlaten sfeer is het niet helemaal stil. Een boksschool is het epicentrum van leven in het gebied. Buiten hangen mensen rond, van binnen komt warm licht. Naast de boksschool straalt een tankstation met een vormgeving uit de jaren tachtig, een typisch oranje licht uit. Een fraai contrast met de vlekkerig blauwe schemering.

De eerste sterren verschijnen aan het firmament. Diverse dure auto’s komen langsrijden en stoppen voor het immense zalencentrum Diva waar net een bruiloft begint. Forse jongemannen en slanke, zwaar opgemaakte meiden stappen uit de auto’s terwijl wij, de nachtwandelaars, van ons pop-up avondontbijt genieten. De cateraar tovert het ‘ontbijt’ uit zijn busje tevoorschijn, in het schemerdonker – wat de maaltijd veel interessanter en spannender maakt dan overdag.

De twee lichtontwerpers die meewandelen vertellen dat zij bijna altijd de vraag krijgen om méér licht op straat te creëren, hoewel dat lang niet overal nodig is. Aan de gevels boven restaurant en koffiebar Durum Evi (specialiteit ‘iskender’) tegenover de Mathenesserbrug is felblauwe en -rode neonverlichting bevestigd. De verlichting vergroot de herkenbaarheid van de winkelstraat, maar samen met de straatverlichting is de hoeveelheid licht hoog.

Warm en koud

Licht is niet alleen een visuele waarneming, maar ook een gevoel. En dat gevoel is cultureel gekleurd. In koude gebieden zoals Scandinavië is geel licht populair, want dat voelt warmer. In warme landen is blauw licht de norm, want dat voelt frisser. In Rotterdam-West lopen de culturen dwars door elkaar, wat zich uit in een breed scala aan lichtkleuren in de wijk.

Het ‘Deens design’ met bijpassend warm licht van de Edison gold-peertjes bij Holy Smoke aan de Kruiskade steekt bijvoorbeeld schril af tegen de etalages van de Turkse meubelwinkels aan de Vierambachtstraat, die hard blauw-wit licht uitstralen. Een appel zo groot als een salontafel, met spiegeltjes erop, reflecteert de kristallen van de ronddraaiende slaapkamerlampen.

Kunstmatig licht

Auto’s razen voorbij terwijl de historicus in de groep ons wijst op de stille getuige van de opkomst van kunstlicht, voor het stadhuis op de Coolsingel. Daar staat nog één van de vroeg 20e-eeuwse lantaarnpalen in Art Deco-stijl. Deze stadsverlichting kon dankzij kabels onder de grond worden aangelegd. Ook voor dames van lichte zeden betekenden straatlantaarns een nieuwe kans om hun ‘goederen’ tentoon te stellen. Tot dan toe werkten straatlantaarns met gasontsteking.

Hoewel de gloeilamp aan het einde van de 19e eeuw haar entree maakte, begon de geschiedenis van de straatverlichting al veel eerder, namelijk in de 17e eeuw. Door het kunstlicht ontwaakte de avondstad: je kon opeens na zonsondergang naar het theater, winkelen, dineren, uitgaan, lezen en schrijven. Dit was uiteraard voor de hogere klasse. Voor de arbeiders betekende het dat zij langer konden (of moesten) werken. De nachteconomie was geboren.

Wit licht

Écht wit licht is zeldzaam. Maar het interieur van de McDonalds op de hoek Coolsingel en Meent, komt er dicht in de buurt. Van binnen is het 24/7 geopende filiaal van de fastfoodketen één grote zee van licht. Hoeveel verlichting een gebouw mag uitzenden is niet gereguleerd door de gemeente, terwijl er wel regelgeving is voor de hoeveelheid en de plaatsing van straatverlichting.

Als jij alles kunt zien en jij voor iedereen te zien bent – voel je je dan veiliger?

Verlichting in openbare ruimtes heeft veiligheid als prioriteit. Net zoals de breedte van de straten in de Rotterdamse binnenstad afgemeten is op (de snelheid van) het autoverkeer, is de verlichting dat ook. Maar hoeveel kunstlicht is daadwerkelijk nodig? Bij welk lichtniveau voel je je als wandelaar het prettigst? En als fietser? Als jij alles kunt zien en jij voor iedereen te zien bent – voel je je dan veiliger?

Hoewel een verband tussen duisternis en onveiligheid nog nooit bewezen is leert Hollywood ons dat in het donker slechte dingen gebeuren. In films luidt de nacht steevast onheil in. Maar gevoelens van (on-)veiligheid zijn heel subjectief en tekenen zich niet zo zwart-wit af als de filmindustrie ons wil doen geloven.

De meeste bevallingen beginnen juist ’s nachts, vertelt een nachtzuster tijdens een korte pauze bij de verloskundigenkliniek in Kralingen-West. De vrouw moet namelijk ontspannen zijn en veel mensen zijn meer ontspannen in de nacht. De verlichting in veel ziekenhuizen is daarentegen fel wit, wat bevallen lastiger maakt, want veel licht maakt mensen alert.

In de meeste huizen verderop, aan de rand van de Plantage op de Koenenstraat, is het licht uit. Slechts enkele van de ramen zijn verlicht. De scherpe contouren van het speeltuintje aan de Plantage drukken hun (hand)tekening op het gras.

Gevlekt licht

Dan valt iemand van de fiets, om tierend weer overeind te komen. ‘Nachtleven’ is in de stad synoniem voor dronkenschap. Normen die overdag gelden, lijken ’s nachts te vervallen. Wij, nachtwandelaars met knalgele tasjes op de rug en inmiddels op zoek naar vleermuizen, vormen een gemakkelijk doelwit om ongericht naar te schreeuwen.

Zouden we duisternis in plaats van als ‘onveilig’ ook als een grondrecht of privilege kunnen zien?

In het Kralingse Bos sijpelt nog wat licht door, dat verstrooid raakt tussen de bomen. Voor nachtdieren zijn al die puntbronnen net kleine zonnetjes. De vleermuisdetector, die de ecoloog in ons gezelschap voortdurend in de hand heeft, ritselt op het ritme van een goederentrein: er is een dwergvleermuis actief. Even verderop in het bos hopen we dat een bosuil op een lokroep van het apparaat reageert – maar helaas, het signaal wordt niet beantwoord.

De hemel boven de bosrand kleurt flauw oranje door het licht van de kassen uit het Westland. Al dit kunstlicht in de stad beïnvloedt het bioritme van stadsdieren: vogels baren te vroeg hun jongen. Door de gloed tekenen de contouren van de huizen aan de bosrand en de bomen zich scherp af. Ook hier is geen volledige duisternis.

Duisternis

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Op de hoogte blijven van Vers Beton per mail? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Na twaalf uur wandelen staat het ochtenddiner klaar op Metrostation Schenkel in Rotterdam-Prins Alexander. We concluderen dat het tijdens de nachtwandeling geen moment volledig donker is geweest. Wat betekent dit gebrek aan duisternis eigenlijk voor de stedeling? Sommige studies tonen aan dat ook het bioritme van mensen wordt aangetast door te veel kunstlicht.

In de Rotterdamse nacht volgen de lichtsferen elkaar op. De stadsmens is met kunstlicht opgegroeid en weet niet beter dan dat licht ook ‘s nachts alomtegenwoordig is. Van echte duisternis, zoals op sommige Waddeneilanden, is geen sprake. De nacht bestaat uit een veelheid aan nuances en kleuren.

Wat zou meer duisternis voor mens en dier kunnen opleveren? Zouden we duisternis in plaats van als ‘onveilig’, ook als een grondrecht, of als privilege kunnen beschouwen? Laten we eens beginnen met een lichtloze zondagnacht – het broertje van de autoloze zondag – als begin van de herontdekking van duisternis.

Deze tekst droegen de auteurs voor op de bijeenkomst ‘De Donkere Stad’, op 12 december in het Nieuwe Instituut. De wandeling vond plaats op initiatief van Edwin Gardner van Studio Monnik, in het kader van zijn onderzoeksproject ‘Nachtlab’. Piet Vollaard, o.a. auteur van het boek ‘Stadsnatuur maken’ stippelde de route uit.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

f97ff15b-20b4-4381-a936-468dada6d863

Laurie Hermans

Laurie Hermans is antropoloog. Verwondert en onderzoekt alledaagse en bijzondere zaken. Woont sinds 2015 in Rotterdam.

Profiel-pagina
Teun van den Ende

Teun van den Ende

Teun van den Ende laat zich niet graag leiden door hypes, maar gaat juist op zoek naar de lange lijnen in de ontwikkeling van Rotterdam – en ook andere steden trouwens. Teun combineert populaire cultuur met historisch onderzoek naar de stad.

Profiel-pagina
Lees één reactie
  1. Profielbeeld van Thijs Bennebroek
    Thijs Bennebroek

    Het was een mooie dromerige introductie op ‘de donkere stad’. Leuk om de tekst nog eens na te lezen en het complete beeld te zien!

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.