Voor de harddenkende Rotterdammer
Vers Beton – Alice Saey – Urban Mining
Beeld door: beeld: Alice Saey

Het is een koude, zonnige februarimiddag, maar op de zolderkamer in het Pompgebouw in de Esch werken vrijwilligers Hramani, Wim en Bhaman zich in het zweet. Hun werkplek staat vol gereedschap en elektrische apparaten. Van een oude stereo-installatie tot lampen en telefoons. De vrijwilligers werken voor het Repair Café. Hramani: “We krijgen heel veel koffieapparaten en waterkokers. Soms lekt de bak, maar werkt de warmtespiraal nog goed. Dan halen we die eruit en gebruiken we dat om een andere te repareren.”

Het Repair Café zorgt voor meer hergebruik, ofwel refurbishen, van afgedankte elektronische apparaten. Ook al werkt Wim er, naar eigen zeggen, 80 procent voor zichzelf ‘tegen de verveling’, en voor 20 procent om anderen te helpen, ongemerkt draagt hij bij aan een oplossing van een groot probleem. Uit het rapport Rotterdam Circulair – een onderzoek naar hoeveel afval de stad produceert en hoe dat beter benut kan worden – blijkt dat Rotterdamse huishoudens 2.980 ton aan elektronische apparaten weggooiden in 2015. Ook bedrijven zorgen voor nog eens ongeveer dezelfde hoeveelheid aan zogeheten e-waste.

Afgedankte elektronica wordt niet altijd goed ingezameld. En dat terwijl het apart inzamelen van elektronisch afval, of e-waste, het belangrijkst is van alle afvalstromen. Jan-Henk Welink, Projectleider circulaire economie bij de TU Delft, legt uit waarom: “Als elektronica bij het restafval gaan, is de kans groot dat dit in de verbrandingsoven terechtkomt. Dan kan een gedeelte van de metalen zoals lood, koper en tin bovendien via de as in de bodem komen, in plaats van dat ze teruggewonnen worden.”

Winterslaap in de keukenla

Het probleem zit niet alleen in het gescheiden inzamelen: vaak belanden afgedankte apparaten namelijk ‘in winterslaap’ in een lade of de kast. Miquel Ballester is mede-oprichter van Fairphone, een Nederlands bedrijf dat de smartphone-industrie wil omvormen tot een duurzamere sector die zich verantwoordelijk gedraagt, en weet hier alles van. Ik tref hem in het foyer van de Schouwburg waar hij vurig vertelt over problemen en kansen in de elektronica-sector.

“Als het gaat om de inzameling van kleine elektronische apparaten lopen we ver achter op de doelstelling van de Europese Commissie”, stelt Ballester. “Daar zijn twee problemen mee. Zolang de telefoon het nog doet zou het ding, om te beginnen, door iemand anders gebruikt kunnen worden. En twee: als telefoons in je la blijven liggen belanden deze metalen nooit meer in de economie en kunnen er geen andere producten van gemaakt worden.”

Terwijl er wel veel vraag is naar de waardevolle materialen, al dan niet gerecycled, weet Ballester. “De campagneslogan van de gemeente, ‘er zit goud in je afval’, vind ik erg goed. Er zit namelijk echt goud in je telefoon.” Een telefoonfabrikant kan kiezen tussen zogeheten ‘virgin goud’, dat direct uit de mijn komt, of voor gerecycled goud. Er is alleen niet genoeg gerecycled goud in omloop om te voldoen aan de huidige vraag. “Hierdoor moeten mijnen goud uit de grond blijven halen, terwijl er zoveel metalen in de la liggen bij mensen thuis. Die lades zijn eigenlijk een urban mine.”

Honderd componenten in één smartphone

Een tweede probleem van kleine elektronica zoals smartphones, is de korte levensduur. Volgens Ballester is het geen toeval dat mensen hun smartphone maar twee tot drie jaar houden. “Telecomaanbieders verkopen contracten van twee jaar, waarna je een nieuwe telefoon ‘krijgt’ als je een nieuw contract afsluit. Daarnaast is het nogal kunstmatig dat er elk jaar nieuwe modellen smartphones uitkomen. Zoveel nieuws kunnen ze niet. Het is gewoon sterke marketing.”

Bovendien zijn het wel honderd verschillende bedrijven die de componenten van één telefoon produceren. “Die hebben allemaal een belang dat ze meer orders krijgen, en bepalen zelf hoe lang ze de componenten voor een bepaald model nog blijven maken”, legt Ballester uit, “Als zo’n leverancier stopt, moet er ook weer iets nieuws op de markt komen.”

De korte levensduur van een smartphone komt dus enerzijds door het ontwerp ervan. Maar als gebruiker kun je ook zelf verschil maken. Ballester: “Weggooien is de eerste reflex van mensen als iets kapot is. Dat komt omdat kleine elektronische producten erg goedkoop zijn. Waarom zou je je broodrooster laten repareren als een nieuwe maar 10 euro kost?” 

Weggooien is de eerste reflex van mensen als iets kapot is, omdat kleine elektronische producten erg goedkoop zijn

Nog nadenkend over de drie Samsung Galaxies die stof verzamelen in mijn bureaulade, rijd ik over de A15 richting de Botlek, naar A&M recycling: een bedrijf dat uit e-waste dat wél ingezameld wordt, weer nuttige materialen haalt. In een grote loods met containers vol verschillende metalen wijst een joviale man op een heftruck me de weg naar het kantoor. Even later spreek ik medewerkers Stefan van Alphen en Floris Keizerwaard, in de koffieruimte waar Feijenoord en de Rotterdamse tongval de sfeer bepalen. “Duurzaamheid moet in je DNA zitten om er dagelijks op in te kunnen spelen, dat doe je er niet even bij”, stellen de twee.

Van Alphen legt uit hoe A&M niet direct aan het recyclen gaat: ze beginnen met preventie. “Zo hadden we de opdracht van een gemeente om de parkeerroute-informatieborden te vervangen, voor exemplaren met LED-licht. Preventie houdt dan in dat we gaan kijken of een andere gemeente de borden in z’n geheel nog wil gebruiken. Dat was in dit geval niet meer mogelijk.”

De tweede stap is hergebruik. Van Alphen: “We hebben de oude borden meegenomen en laten demonteren op een sociale werkplaats. Negen van de tien componenten konden nog gebruikt worden, bijvoorbeeld voor onderhoud van borden in andere gemeenten.”

Stap drie is pas recyclen. Van Alphen: “Onderdelen die niet meer gebruikt kunnen worden, halen we uit elkaar en sorteren we op metaalsoort. Dat sparen we op, en op het moment dat wij voldoende verzameld hebben, verkopen we het aan een smelter, die het recyclet, of aan een trader die het verscheept naar een eindverwerker.” Volgens de Europese wet moeten alle grondstoffen geregistreerd worden en mogen alleen gecertificeerde bedrijven afgedankte elektronica verwerken. Toch gaat het met de export wel eens mis, zo bleek uit cijfers van tv-programma Nieuwsuur vorig jaar.

Ook daarom blijft hergebruik dus beter dan recyclen. “Om metalen die in elektronica zitten te recyclen zijn ook veel grondstoffen en energie nodig”, benadrukt Welink, van de TU Delft.  Metaal terugwinnen kan namelijk door verhitten en smelten (pyrometallurgie), of met een zuurbehandeling (hydrometallurgy). “Een fabriek die metalen terugwint kan nog steeds maar maximaal 17 soorten metalen terugwinnen, terwijl er wel meer dan 40 verschillende metalen in een smartphone zitten.”

Ander businessmodel

Het is op dit moment dus niet rendabel om alle metalen terug te winnen uit een telefoon of apparaat. Dat staat de elektronicasector onder meer in de weg om een circulaire economie te worden, waarin elke afvalstof weer gebruikt wordt. Toch ziet Van Alphen mogelijkheden: “Het terugwinnen van grondstoffen levert in de eerste jaren misschien niet zoveel op in euro’s. Maar het levert je in andere waarden op, zoals ecologische en sociale waarde. Dat wordt allemaal niet gemeten. Hierdoor lijkt zo’n omslag naar circulair voor kleine bedrijven een direct economisch verlies, dus doen ze het niet. Dat is onwetendheid. Want uiteindelijk is sociaal en circulair ondernemen economisch voordeliger en duurzamer.”

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Op de hoogte blijven van Vers Beton per mail? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Ballester wil met Fairphone daarom een ander businessmodel, om inzameling, hergebruik en recycling wel rendabel te maken. “Als je een product op een modulaire manier – met uitwisselbare onderdelen – maakt, is de kans groter dat onderdelen hergebruikt kunnen worden in een ander apparaat. En ook dat apparaten überhaupt gerepareerd worden, en niet weggegooid.” Telefoons met een vaste batterij vindt hij daarom bijvoorbeeld ‘onbegrijpelijk’. “Een batterij wordt nou eenmaal na drie jaar slechter. Hoe kan je het zo ontwerpen, dat je dan de hele telefoon weg moet doen, terwijl de rest nog goed functioneert?” Hramani van het Repair Café zal het roerend met hem eens zijn, in elk geval wat waterkokers betreft.

Toch worden bedrijven weinig geprikkeld om producten te maken die goed te recyclen of repareren zijn. Elk bedrijf is onder Europese wetgeving weliswaar verantwoordelijk om de elektronische producten die ze op de markt brengen, weer in te zamelen en te recyclen. Maar in de praktijk besteden bedrijven dat weer uit, aan inzamelingsfondsen zoals Wecycle. Ballester legt uit: “Zo’n inzamelingsfonds krijgt geld, en daarmee moet het een bepaalde hoeveelheid e-waste ophalen. Dit geeft de bedrijven zelf geen prikkel om na te denken over het inzamelingsproces.”

E-waste tegen jeugdwerkloosheid

Waar Ballester droomt van een verantwoordelijke smartphone-industrie, droomt Van Alphen op zijn beurt van een e-waste hub in Rotterdam: “De Gemeente Rotterdam laat een enorme kans liggen om wat met elektronisch afval te doen. Door het Havenbedrijf is hier veel van zulk afval. Tegelijk is er hoge jeugdwerkloosheid, zeker op Zuid. Een e-waste hub zou een geweldige mogelijkheid zijn om veel jongeren aan werk te krijgen, waarbij ze zich kunnen ontwikkelen op technisch vlak.”

Als gewone Rotterdammer hoeven we gelukkig niet te wachten op deze e-waste hub, of een grote omslag in de elektronicasector. Want los van technologisch hoogstaande oplossingen, blijft hergebruik en refurbishment of repareren, het beste. 

Vers Beton Alice Saey Blue City Plastic

Lees meer

Waarom plastic weer bij het vuilnis mag maar Rotterdam toch meer gaat recyclen

Deel 2 in samenwerking met BlueCity over wat er te winnen is in plasticrecycling.

Oude elektronica op Marktplaats zetten, is bijvoorbeeld een betere eerste reflex dan weggooien. En als het stuk is, breng het langs, benadrukt Jos van Veen van het Repair Café in de Esch: “Er zitten verschillende Repair Cafés in Rotterdam, zoals in het Oude Noorden en Feijenoord. Ongeveer 80 procent van wat er binnenkomt kunnen we repareren. Daar blijkt wel uit dat je niet alles kan maken. Maar toch kunnen we zo voorkomen dat een hoop apparaten op de stort belanden.”

Over deze serie

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met BlueCity. (Benieuwd wat een samenwerking inhoudt?) In een serie van vier artikelen onderzoekt Vers Beton welke kansen we laten liggen in de afvalstromen van de stad. Bekijk hier de hele serie.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Manon

Manon Dillen

Manon (1992) is econoom en filosoof. Ze heeft haar hart verloren aan de stad die er geen schijnt te hebben.

Profiel-pagina
photolinkedin3

Alice Saey

Illustrator

Alice Saey is een Franse illustrator en animatie filmmaker; na haar afstuderen in Straatsburg met een Master in Grafisch Ontwerp in 2014, begon ze haar studio in Rotterdam.

Profiel-pagina
Lees één reactie
  1. Profielbeeld van Leonard van Rhijn
    Leonard van Rhijn

    Voor mij totaal onbegrijpelijk dat de Retourette op de Nieuwe Binnenweg permanent gesloten is. Het voorzag in een grote behoefte om (o.a.) kapotte electronica in te kunnen leveren, zodat het zijn weg kon vinden voor recycling. Zo’n servicepunt hoort mijns inziens in elke wijk thuis.

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.