Voor de harddenkende Rotterdammer
versbeton—matzwart—schulden-1-2
Beeld door: beeld: Matzwart

In de tram richting IJsselmonde, voorbij de Essalammoskee en de Kuip, zie ik posters met het gezicht van de 28-jarige dansleraar Donovan Felter erop. Op de poster grijpen vier dikke zwarte cijfers de aandacht: zes, één, zeven, acht. Ze vormen een bedrag van meer dan zesduizend euro. Met een min ervoor. De tekst bovenaan de poster: ‘Nieuwe sneakers of mijn zorgverzekering betalen?’

Ik ben op weg naar de voorstelling ‘Zomaar een Straat’ van het Rotterdams Wijktheater. Donovan Felter, de jongen van de poster, speelt mee in die voorstelling. Ik ga er op zoek naar antwoorden op mijn vragen over Rotterdamse jongeren met schulden. Wie zijn die jongeren? Hoe zijn ze in hun situatie beland? En, misschien wel de hamvraag, is die schuld hun eigen schuld?

Niet-lukkers

Er blijken ook nogal wat ambtenaren naar Islemunda afgereisd te zijn voor deze voorstelling. De gemeente is namelijk betrokken bij de campagne ‘Kom uit je Schuld’, waar zowel de posters als de voorstelling aan gelieerd is. Eén van de gemeentemedewerkers vertelt me dat er een verschuiving van denken gaande is op het gebied van schulden. Niet alleen bij het Rotterdamse college, maar in de hele samenleving, stelt hij. De calvinistische moraal van ‘zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid’ is verleden tijd. De inzichten uit de gedragspsychologie – dat leven in schaarste ons vermogen om rationele beslissingen te nemen ernstig beperkt – zijn volgens de ambtenaar daadwerkelijk geland.

Het doet me denken aan een regel in het schuldenplan Reset Rotterdam, 2019: de gemeente wil niet meer uitsluitend denken in ‘niet-willers’ en ‘niet-kunners’, maar heeft steeds meer aandacht voor de ‘niet-lukkers’. In deze categorie vallen ook de hoofdpersonen van de voorstelling: mensen die maar al te graag mee willen doen, maar door een combinatie van omstandigheden vast blijven zitten in hun problemen.

Als er één boodschap blijft hangen, is het wel dat schulden iedereen kunnen overkomen en dat de gevolgen daarvan doorwerken in alle aspecten van het leven. “Als ik mijn werk niet had om me af te leiden, was ik waarschijnlijk in een diepe depressie geraakt”, zou Donovan me later vertellen. De stress en het sociale isolement die gepaard gaan met schulden dringen door tot zo ongeveer alle aspecten van het leven, en hebben invloed op keuzes maken.

Morele verwarring

Het frame van schuld als ‘je eigen schuld’, dat volgens de gemeenteambtenaar aan het verdwijnen is, zit al in het woord zelf. ‘Schuld’ heeft twee betekenissen: ten eerste als een financiële afspraak en ten tweede als een morele verplichting. Waar het Engels voor die twee betekenissen verschillende woorden heeft (debt en guilt), gebruiken wij hetzelfde woord. Iemand met schulden wordt op die manier al snel ‘schuldig’.

Dat morele frame van schuld heeft volgens PhD’er David van Putten (28) een lange geschiedenis. Hij doet onderzoek naar het concept schuld aan de filosofiefaculteit van de Erasmus Universiteit. Schuld is van alle tijden, legt hij uit. In de oudheid werden hele samenlevingen verscheurd door woekerrentes waardoor groepen mensen hun eigendommen, soms zelfs hun kinderen, moesten verkopen aan hun schuldeisers. Machthebbers besloten daarom eens in de zoveel tijd om alle schulden te laten verjaren, waarna kinderen van schuldenaren terug konden naar hun moeder.

Later werd het rekenen van rente over leningen taboe verklaard in een aantal grote godsdiensten, waaronder de islam en het christendom. Aan de andere kant werd het niet terugbetalen van een lening ook als slecht gezien. Antropoloog Graeber noemt dit in zijn boek ‘Debt: The First 5,000 Years’ een geval van morele verwarring: we vinden dat schuldeisers geen leningen hadden moeten verstrekken die een schuldenaar niet kan betalen, maar we vinden ook dat schuldenaren hun schulden moeten betalen. We vinden zowel de schuldeiser als de schuldenaar moreel fout.

Kwijtschelden vinden we niet kunnen

De grondleggers van het moderne kapitalisme, met name Britse filosoof Jeremy Bentham, pleitten voor een demoralisering van schulden, vertelt onderzoeker van Putten. Maar het concept schulden is vandaag de dag nog altijd niet vrij van morele oordelen. “Sterker nog, er is sprake van een remoralisering”, ziet hij. Maar dan aan de kant van de schuldenaar: die wordt steeds sneller ‘schuldig’ bevonden.

Een recente peiling door gerechtsdeurwaardersorganisatie Flanderijn ondersteunt dat. “Gros Nederlanders vindt kwijtschelden schulden niet kunnen”, kopte het persbericht. Vier op de tien Nederlanders vindt weliswaar dat schuldeisers soepeler moeten omgaan met schulden, maar een grotere groep – zes op de tien – vindt desondanks dat schulden altijd betaald moeten worden. Schulden kwijtschelden vindt minder dan één op de tien mensen geoorloofd.

Ook Nadja Jungmann, lector Schulden en Incasso bij de Hogeschool Utrecht, herkent dat maar al te goed. Ze geeft het voorbeeld van de documentaireserie ‘Schuldig’. “Met sommige mensen in die serie hadden we wel compassie. Met anderen was het zo dat we er gelijk ‘wat van vonden’.” Jungmann stelt dat we ons oordeel over andermans keuzes soms maar beter opzij kunnen zetten. Keuzes die we veroordelen omdat ze lijken te getuigen van kwade wil, luiheid of gebrek aan motivatie, zijn vaak een gevolg van de stressvolle situatie zelf. Het hebben van schulden verhoogt namelijk je stressniveau, laat de wetenschap zien. En daardoor eet je slechter, rook je meer, beweeg je minder, voed je je kinderen minder goed op, vergeet je vaker dingen en ben je op je werk een stuk minder productief.

Impulsaankopen

Is de tekst op die campagneposter – “Nieuwe sneakers of mijn zorgverzekering betalen?” – dan niet een erg versimpelde versie van de werkelijkheid? Het antwoord is immers duidelijk: natuurlijk moet je je zorgverzekering betalen. Als je een beetje vooruitdenkt en af en toe een budgetplannetje maakt, dan kom je er wel – dat lijkt de boodschap te zijn.

“Dan heb je dus precies niet begrepen wat schulden met je doen”, zegt Marco Florijn zodra ik hem de tekst van de poster voorleg. Florijn was tussen 2011 en 2014 wethouder in Rotterdam en is nu voorzitter van de NVVK, de branchevereniging voor schuldhulpverleners. Ook hij verwijst, net als de gemeenteambtenaar die ik bij de voorstelling sprak, naar de gedragspsychologie. “De impulsaankoop hoort bij financiële stress. Een rationeel denkend persoon vindt dat heel dom, dat je sneakers koopt. Maar als jij in de financiële stress zit, heeft dat een neurologisch effect. Dan worden je grote hersenen uitgeschakeld. En daar zit je toekomstdenken in. Je hoeft die keuzes niet goed te keuren, maar je moet wel snappen wat er gebeurt.”

Florijn is het wel eens met de gemeenteambtenaar dat het denken over schuld verandert. “Vroeger was het: eigen schuld dikke bult en je moet maar op de blaren zitten. Dat sentiment is milder geworden.”

versbeton—matzwart—schulden-2-2
Beeld door: beeld: Matzwart

Leuke dingen

Een woordvoerder van de gemeente legt uit wat de bedoeling van de tekst op de poster is: “We hebben ervoor gekozen omdat we jongeren willen prikkelen en aan het denken willen zetten over de keuzes die ze maken. Om hen bewust te maken van de mogelijke gevolgen als ze kiezen voor de aanschaf van ‘leuke dingen’ en niet voor het betalen van vaste lasten.”

Ontstaan schulden inderdaad door teveel ‘leuke’ bestedingen? Josine Strörmann van het Jongeren Informatie Punt (JIP) begeleidt jongeren met schulden, en ziet dat tachtig procent van de schulden ‘functioneel’ zijn. Daarmee bedoelt ze: schulden veroorzaakt door het niet kunnen betalen van bijvoorbeeld huur, zorgverzekering of gemeentelijke belastingen. De overige twintig procent bestaat uit schulden die meer met een keuze voor een levensstijl te maken hebben. Dure nieuwe sneakers kopen op afbetaling, bijvoorbeeld. Uit een enquête van het Nibud onder mbo-studenten blijkt ook dat de meeste studenten lenen om eten, drinken, lesgeld en studieboeken te kunnen betalen – niet bepaald uitgaven waar je makkelijk op kan besparen.

Strörmann ziet de schaarste-wetenschap in real life terug. Jongeren die weten dat ze hoe dan ook te weinig geld hebben, krijgen het gevoel dat het toch niet uitmaakt waar ze hun laatste beetje geld aan uitgeven, legt ze uit. In die mentale staat wordt het wel heel lastig om verstandige, toekomstgerichte keuzes te maken.

Martha (23)*, die zoveel verschillende schulden heeft dat ze er zowat een dagtaak aan heeft om te achterhalen hoe groot het totale bedrag is, en hulp krijgt van JIP, kent dat gevoel. Wanneer schulden worden verdriedubbeld door incassokosten en boetes voordat ze een poging heeft kunnen doen om ze te betalen, raakt ze de motivatie kwijt om het beetje geld dat ze heeft, te besteden aan betalingsregelingen met haar schuldeisers.

Als gevolg van haar schulden kreeg ze burnout-verschijnselen. Als ze zich niet goed voelt, koopt ze soms schoenen. Haar duurste paar kost 700 euro. “Het geeft me een goed gevoel. In het begin. Maar het maakt me niet gelukkig. Het enige materiële wat me echt gelukkig maakt, is mijn huis.”

Overleven

Drukwerk

Lees meer

Rotterdamse jongeren: ondernemend, zelfstandig en diep in de schulden

Hoe groot zijn de schuldenproblemen van de jonge Rotterdammers eigenlijk?

Terug naar de poster. Hoe verhoudt de tekst zich tot het daadwerkelijke verhaal van Donovan Felter, de jongen die erop staat? Donovan heeft inderdaad periodes gehad waarin hij zijn zorgpremie niet betaalde, vertelt hij. Net als een hoop andere jongeren, trouwens. Volgens het Nibud is de zorgverzekering verreweg de meest voorkomende niet-betaalde rekening onder jongeren: 13 procent van de jongeren (tussen 18 en 30) betaalde over een periode van 12 maanden minstens een keer de rekening van de zorgverzekering niet.

Donovan heeft in ieder geval niet voor zesduizend euro nieuwe sneakers gekocht. Hij betaalde zijn zorgpremie niet omdat hij een grote schuld bij de belastingdienst probeerde af te betalen. Het niet betalen van de zorgverzekering is een van de eerste dingen die je doet om geld te ‘besparen’ als je krap zit, zoals Donovan het noemt.

En hoe kwam hij aan die belastingschuld? Donovan werkte vanaf zijn twintigste als dans- en theaterdocent. Omdat hij zzp’er was, moest hij zijn eigen administratie regelen. Een vriend bood aan om dat voor hem te doen. Na drie jaar bleek dat de vriend geen belastingaangifte had gedaan en geld in zijn eigen zak had gestoken, waardoor Donovan met een flinke schuld bij de belastingdienst kwam te zitten.

Appearance is alles

Donovan zelf vindt het wel gemakzuchtig dat hij de vriend zomaar vertrouwde met zijn administratie. Wat denkt hij van de tekst bij zijn foto? Niet per se paternalistich, zegt hij. Voor veel jongeren is dit een reële keuze: “appearance is alles”. Ook hij kent het gevoel van elk weekend uit willen gaan en een nieuwe outfit willen hebben.

In het ‘nieuwe sneakers’-deel van de tekst zit dus een kern van waarheid. Jongeren proberen vaak te verhullen dat het financieel niet zo goed gaat, legt Rachel Heymach uit. Ze is de oprichter van Stichting Talentzskool en speelde, als goede vriendin en werkgever van Donovan, een belangrijke rol in het oplossen van zijn schulden. Rachel vat de gedachtegang samen: “Ik zorg gewoon dat ik nieuwe schoenen heb, zodat ze in ieder geval niet aan me kunnen zien dat het niet goed gaat.” De schijn ophouden is dan makkelijker dan het daadwerkelijke probleem aanpakken. Alweer: een overlevingsmechanisme. Bovendien een overlevingsmechanisme dat ervoor zorgt dat jongeren soms in criminaliteit vervallen, waarschuwt Rachel.

Toen Donovan erachter kwam dat hij schulden had, gooide hij zijn leven om. Hij zocht hulp in zijn omgeving, leefde een tijd van minder geld en betaalde uiteindelijk zijn schuld af. “Ik heb moeten leren vooruit te denken. Administratie is nog steeds niet mijn sterkste kant, maar ik heb geleerd om het toch te doen.”

Het ware prijskaartje

De ogenschijnlijk eenduidige cijfers op de poster van Donovan – zes, één, zeven, acht – vertellen alleen niet het volledige verhaal. Achter het bedrag zitten nog de maatschappelijke kosten van het schuldensysteem verborgen. Om die scherp te krijgen, helpt het om onze morele reflexen over schuld, schuldigheid en schuldenaars opzij te zetten. Over die kosten, en hoe ze voorkomen kunnen worden, daarover gaat het volgende verhaal in deze serie.

*Martha’s echte naam is bekend bij de redactie.

Over deze serie

Deze artikelen worden gemaakt in samenwerking met MONNIE.

De projectgroep MONNIE is een samenwerkingsverband van Albeda College, Stichting Enver, Afdeling Buitengewone Zaken, Jatoch, Garage 2020, Vers Beton en OPEN Rotterdam. 

MONNIE ontwikkelt met financiële ondersteuning van Project Idols een maatschappelijke business case voor het opsporen en aanpakken van schulden bij jongeren en de bottlenecks die deze schulden veroorzaken en verergeren. Daarnaast ontwikkelt het team een oplossing die schuldeisers helpt bij het nemen van hun eigen verantwoordelijkheid bij het voorkomen van schulden bij jongeren: de MONNIE-app.

Ook radiozender FunX besteedt op dit moment aandacht aan dit onderwerp. Bekijk de video’s van FunX op hun dossierpagina en deel je zorgen over de schuldenproblematiek bij jongeren op social media met de hashtag #opjemonnie.

Voordat je verder leest...

Je kunt dit artikel gratis lezen, maar wij kunnen het niet gratis maken. Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Adriaan

Adriaan de Jonge

Adriaan de Jonge (1994) is politiek filosoof en journalist. Groeide op langs de Rijn, reisde af naar het zuiden voor een studie in Maastricht en vertrok daarna met de stroom mee naar de enige echte Maasstad. Hij bijt zich graag vast in netelige maatschappelijke kwesties en is lichtelijk geobsedeerd met vraagstukken over werk, inkomen en ongelijkheid.

Profiel-pagina
MATZWART_LOGO

Matzwart

Illustrator

Matzwart studeerde in 2012 af aan de Willem de Kooning Academie en werkt nu als allround ontwerper met een voorliefde voor illustratie. Hij werkt overal waar hij aan WiFi kan komen.

Profiel-pagina
Lees 4 reacties
  1. Profielbeeld van Frits Kwint
    Frits Kwint

    Er zijn natuurlijk heel vele redenen waarom iemand in de schulden komt.
    Om uit de schulden te blijven zou het ook helpen als men zich bewust is van de verleidingsprincipes van Cialdini. Vrij vertaald:
    1. Wederkerigheid: je geeft iets gratis weg waardoor de ander zich gedrongen voelt om iets terug te doen
    2. Iedereen wil consequent zijn: als je eenmaal ja hebt gezegd, wil je dat blijven doen
    3. Sociale bewijskracht, of er bij willen horen: ‘iedereen’ doet het. Dan kun jij toch niet achterblijven?
    4. Sympathie: je neemt eerder iets van iemand aan die vriendelijk is, mooi is, je complimenten geeft, op wie je wilt lijken
    5. Vertrouwen: je neemt sneller iets aan van iemand met autoriteit: experts, iemand die ‘onafhankelijk’ is, beoordelingen van ‘de meerderheid’
    6. Iets is schaars, of je doet jezelf tekort: ‘er zijn er nog maar 2’, ‘dit is je laatste kans’, ‘eigenlijk mag dit niet’, ‘alleen vandaag met 50% korting’, ‘dit kost je zoveel geld’.
    Verplicht lesstof op de middelbare school (of nog eerder)?

  2. Profielbeeld van Betty Notenboom
    Betty Notenboom

    Ik ben dan wel geen jonge Rotterdammer, maar heb me, als ‘arme’ Rotterdammer wel enorm geërgerd aan de posters. Alsof je, als je in de schulden zit, een keus zou moeten maken tussen nieuwe sneakers kopen of de zorgverzekering betalen! De keus komt vaker neer op: de zorgverzekering betalen óf de huur. Of: de zorgverzekering betalen óf eten kopen.

    1. Profielbeeld van Inge Janse
      Inge Janse

      Ik was vooral totaal gefascineerd door de koppeling tussen karakter van het personage en de bijbehorende schuld. Witte man: schuld door eigen bedrijf. Vrouw: onduidelijk, maar wel angst om het huis uit te komen. Zwarte jongere: sneakers.

      (en dat terwijl op https://www.overheidincontact.nl/onderzoek-naar-inclusieve-communicatie-in-rotterdam-de-resultaten-hebben-ons-wakker-geschud/ zo hard wordt beweerd dat ze in Rotterdam zéér woke zijn op onbedoelde stereotypes)

  3. Profielbeeld van Ronald Sørensen
    Ronald Sørensen

    Wethouders en ambtenaren krijgen meer macht omdat ze meer taken naar zich toegeschoven krijgen met de Omgevingswet. Maar wie controleert hen?

    Niet de collegepartijen, die maar één taak schijnen te hebben: volstrekt incapabele wethouders in het zadel houden. Ze lezen niets, ze discussiëren niet , maar zeggen apatisch “ja” tegen alles in de hoop de volgende keer ook meer dan 140.000 en auto met chauffeur te krijgen.
    Linkse democratie in de praktijk (één stem meer !)

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.