Voor de harddenkende Rotterdammer
VB_exposing_Illustratie_DEF_Hair_WEB
Beeld door: beeld: Robin Duister

Geboren zijn in 1982 maakt mij tot een millennial. Ik deel veel kenmerken met de daaropvolgende generatie Z. We dealen met zaken als keuzestress, fear of missing out, maar zijn ook altijd op zoek naar passie en willen authentiek leven, ook al zijn de uitdagingen op vele vlakken groter dan ooit. 

Het grote voordeel van geboren zijn in de jaren tachtig is dat bijna niemand mijn rare jeugdfratsen heeft vastgelegd op film. Uiteraard heb ik wel veel foto’s uit die tijd. Echt gedrukte foto’s in een album, gemaakt met een camera waar een rolletje van 36 in ging. Digitaal begint mijn leven pas rond 2004. Met de komst van sociale media en telefoons waar je de hele dag van alles mee vastlegt.

Tegen die tijd was mijn seksuele ‘gestuntel’ al achter de rug. Als ik denk aan mijn eerste stappen op het pad der seksualiteit ben ik blij met de afwezigheid van de alomtegenwoordige beeldcultuur. Eigenlijk zou iedereen het recht moeten hebben om te stuntelen, hannesen, experimenteren, fouten maken en weer opnieuw proberen. Zonder dat daar gevolgen aan vastzitten.

Verkeerde intenties

Mijn eerste bijna-relatie was niet zo fijn. Deze jongeman had verkeerde intenties. Hij had vooral interesse voor de buitenkant. Wilde opscheppen bij zijn vrienden over zijn nieuwe verovering. Het had verkeerd kunnen gaan, maar dat is gelukkig niet gebeurd. De enigen die weten wat er toen is gebeurd, zijn ik, hij en degenen aan wie we het hebben verteld. Daar is het bij gebleven. Maar wat zou er gebeurd kunnen zijn als ik toen in de huidige beeldcultuur had geleefd?

Er zijn anno 2019 genoeg vergelijkbare verhalen als die van mij. Gestuntel. Onzekerheid. Gekwetst worden. Vreugde. Intensiteit. Leren. Zonder heftige gevolgen. Maar er zijn ook genoeg jongeren die worstelen. Of erger: wel met heftige gevolgen achterblijven. Niet door het gestuntel. Dat is van alle tijden.

Nee, het probleem specifiek voor deze tijd is de combinatie van beelden en sociale media, met de keiharde veroordeling door de omgeving. Het is een oordeel geworteld in oude, vastgeroeste, giftige gedachten over meisjes en vrouwen, en hun seksualiteit. Nog altijd hebben we die verstikkende ongeschreven regels niet uit de weg geruimd. Het sluimert door de gangen op school, fluistert hardnekkig door de straten: “Een meisje dat meerdere vriendjes heeft gehad is geen braaf meisje maar ontmaskerd als een slet, een jongen die hetzelfde doet is stoer.”

Alles wat sociale media zo mooi maakt, is in dit licht gevaarlijk: het is aansprekend, makkelijk en verspreidt zich razendsnel. Het creëert de perfecte voedingsbodem voor exposen: het verspreiden van intiem beeldmateriaal met persoonsgegevens via sociale media om de afgebeelde persoon te schande te maken in haar of zijn sociale omgeving. Denk aan seksvideo’s, naaktfoto’s of foto’s waarop het slachtoffer schaars gekleed is.

“Alles wat sociale media zo mooi maakt, is tegelijkertijd gevaarlijk: het is aansprekend, makkelijk en verspreidt zich razendsnel”

Recent onderzoek van Hogeschool Inholland (2020)1 naar ervaringen met sexting en exposen in het hoger beroepsonderwijs, omschrijft het als: “het ‘ontmaskeren’ van (meestal!) meisjes en jonge vrouwen van wie naaktfoto’s of filmpjes digitaal beschikbaar zijn, door deze foto’s en filmpjes via social media door te sturen aan (of beschikbaar te maken voor) anderen.”

De gevolgen voor en impact op het slachtoffer kunnen ernstig zijn. Deze schrijnende verhalen blijven verborgen voor veel volwassenen en instanties. En de daders blijven vaak onbestraft. In cijfers is het nog nauwelijks vast te leggen. “Exacte en eenduidige cijfers over exposen, waarbij seksueel getinte foto’s en filmpjes worden gedeeld, zijn niet gevonden”, is te lezen in het onderzoek van de Hogeschool Inholland. 

Rauwe realiteit

Maar op de Rotterdamse schoolpleinen is het een rauwe realiteit. Er zijn hier genoeg gevangen verhalen. Zoals dat van Alexandra2*. Onlangs is zij 18 jaar geworden. Maar haar verhaal begon toen ze nog maar 12 jaar oud was. Ze was op reis en nam net zoals iedere andere vakantieganger een foto op het strand in bikini en plaatste die op Instagram.

Toen ze terugkwam kreeg ze ruzie met een vriendin. Deze vriendin was zo kwaad dat ze besloot de foto van Alexandra in bikini te delen op een expose-website. Ook plaatste en verspreidde ze verhalen op Instagram die niets met de waarheid te maken hadden. Alexandra kwam hier achter toen ze schrikbarende berichtjes kreeg van vreemden, met teksten als: “Jij bent toch die hoer die naaktfoto’s heeft gepost?” Ze begreep er niets van: ze had nooit naaktfoto’s gemaakt. Ze negeerde alle rare berichten. Tot het nieuwe schooljaar begon. 

Een onbekend meisje uit een hogere klas kwam op de eerste dag naar haar toe. Bij de kluisjes vroeg ze: “Jij bent toch het meisje van de naaktfoto’s?” Veel leerlingen uit de hogere klassen bleken ervan af te weten. Jongens uit de hogere klassen begonnen haar lastig te vallen en in het nauw te drijven met schaamteloze verzoeken: “Voor hoeveel euro wil je me pijpen?” Ze gingen steeds verder met intimideren en bedreigen, en begonnen haar ook te betasten.

Alexandra merkte hoe de geruchtenstroom steeds groter werd, voelde het broeien in de kantine. Alsof iedereen achter haar rug om fluisterde: “Je bent een hoer.” Niemand hielp. Als een docent naar haar en de groep jongens toekwam om te vragen of alles ok was, wisten de jongens meteen de schijn te wekken dat er niets aan de hand was. De roddels reisden al snel de school uit om ook de buurt waarin ze woont te verzieken. De meest wilde verhalen, waar steeds een brokje onwaarheid aan werd geplakt.

Dit duurde anderhalf jaar. Alexandra leefde met angst en ontwikkelde een minderwaardigheidscomplex: “Ik was te bang om hulp te vragen.” Thuis kon ze ook haar verhaal niet kwijt, omdat ook daar van alles speelde. “Ik wilde mijn moeder niet lastigvallen,” zegt ze daarover.

Alexandra zag geen uitweg meer en deed een zelfmoordpoging. Er kwam een schoolmaatschappelijk werker. Veel gesprekken. Maar intussen bleven de verhalen groeien. Drie jaar na het nemen van de bikinifoto was het alsof het haar hele wereld had overgenomen. “Overal waar ik naartoe ging, hadden mensen verhalen gehoord.” Het intimideren, bedreigen en betasten leek haar overal te achtervolgen. Alsof Alexandra publiek bezit was.

High impact crime

Exposen kan aangepakt worden via strafrecht. En waar dat kan, moeten we dat zeker doen. Maar zoals ook uit het verhaal van Alexandra blijkt, is dit nog niet zo eenvoudig. Er is – zoals bij veel vormen van geweld – angst en schaamte om aangifte te doen. Verder kan het ene vergrijp overlopen in het andere. Hoe bewijs je wie de aanstichter was? Kun je ook meelopers bestraffen?

De onderzoekers van Inholland concluderen dat exposen moet worden erkend als high impact crime, een verzamelnaam voor delicten als woninginbraak, overvallen, straatroof en geweldsmisdrijven. Nu wordt het nog niet snel erkend als strafbaar feit, wat een aangifte doen nog minder een optie maakt. Door hier verandering in te brengen, zouden we een belangrijk signaal kunnen sturen. Niet alleen richting de dader(s). Slachtoffers zouden zich meer gesteund en serieus genomen voelen.

Maar er zijn meer manieren om dit probleem en de schadelijke denkwijze erachter aan te pakken. In Rotterdam zijn interactieve theatermakers vanuit het gemeentelijke lespakket VrijHeden in de klassen actief om exposen bespreekbaar te maken. Door hun bijzondere manier van werken ontstaat vertrouwen, waardoor soms zelfs gevangen verhalen loskomen en hun weg naar buiten vinden, waar voorheen alleen zwijgen een optie leek. 

“We hebben ons nieuwe stuk over exposen inmiddels in 25 klassen gespeeld en in iedere klas zijn er één of meerdere slachtoffers”, vertelt een van de theatermakers. “Iedereen kent wel iemand die dit heeft meegemaakt. En er zijn ook altijd kinderen in de klas die meedoen met daderschap, bijvoorbeeld door een foto te liken of verder te versturen, zonder echt te beseffen wat het doet met slachtoffers en dat het strafbaar is.”

Schaamtecultuur

In Rotterdam zien de theatermakers ook dat de culturele diversiteit meespeelt. “Vriendschappen die er waren, werden meteen na het exposen beëindigd. Onder druk van de groep, ouders of de angst om zelf het stempel kech te krijgen, omdat je nog bevriend bent met het slachtoffer. Wanneer bijvoorbeeld een Turks- of Marokkaans-Nederlands meisje wordt exposed, voelen velen met dezelfde etnische achtergrond de verantwoordelijkheid om actie te ondernemen of te slutshamen. Niet alleen om stoer te doen, maar ook om haar te straffen en andere vrouwen te waarschuwen.”

Het onderzoek van de Hogeschool Inholland concludeert hetzelfde. Hoofdonderzoeker Krista Schram legt uit in een interview: “De gevolgen van exposen zijn ernstig en langdurig. Dat geldt vooral voor slachtoffers die afkomstig zijn uit een ‘schaamtecultuur’, zoals de Marokkaanse, Turkse en Hindoestaanse. Als hun reputatie beschadigd raakt, maken ze ook hun hele familie te schande. Deze jonge vrouwen moeten zich daarom koste wat het kost eervol gedragen. En dat is een zware last, zeker in dit digitale tijdperk.”

“Jonge vrouwen moeten zich koste wat het kost eervol gedragen, een zware last in dit digitale tijdperk”

Exposen is voor slachtoffers een mentale en vaak enorm eenzame lijdensweg, waarbij je je zelfvertrouwen en zelfwaarde kan zien afbrokkelen. In het rapport van Inholland wordt verwezen naar een onderzoek van Bates (2017) om de mentale impact duidelijk te maken: “In een onderzoek onder achttien vrouwelijke slachtoffers van wraakporno zijn de emotionele en mentale gezondheidseffecten geïnventariseerd. Daarin is een parallel gevonden met de mentale gevolgen van (fysieke) seksuele aanranding. Het betreft een veelheid van klachten zoals posttraumatische stress-stoornis, angst- en depressieve stoornissen of zelfmoordgedachten.”

Weerbaarheid

Waar Alexandra op een gegeven moment veel aan heeft gehad is empowerment: gesprekken met een psycholoog met tips over hoe ze weerbaarder kan worden en weer kan geloven in haar eigen kracht. Ze is inmiddels bijna zes jaar verder. “Ik heb mezelf eerst lange tijd ‘opgesloten’. Ik wilde niemand iets vertellen over mezelf en deelde niks van mijn verhaal. Tot de bijeenkomst van Wereldmeisjesdag, waar ik een verhaal hoorde over dit onderwerp – toen ging ik open. Ik ga nu mijn eigen verhaal maken. Laat de rest maar vertellen over mij wat ze willen. Als je wat van me wilt weten, dan moet je met me praten. Als je ogen er niet bij waren, moet je mond ook dicht blijven. Niet oordelen voordat je me kent.”

Verder gelooft Alexandra in de kracht van het delen van verhalen van slachtoffers. Ze zegt: “We moeten daders – meisjes en jongens – laten voelen wat exposen met je doet, dan zouden ze misschien drie keer nadenken voordat ze iets doen. Er zijn echt veel meelopers die daar niet bij stilstaan. We moeten ze leren om in gesprek te gaan met een persoon, en niet blind af te gaan op wilde verhalen.”

Dat geldt volgens Alexandra niet alleen voor jongeren, maar evenzeer voor docenten. Geëmotioneerd vertelt ze over de eerste keer dat ze echt om hulp vroeg op school. Het was na een avond waarop ze buiten op straat liep, en opeens werd omringd door tien jongens die haar intimideerden en betastten. “Het werd me te veel. Ik was 16 toen ik naar de docent stapte. Haar reactie was: ‘Wat deed je ook zo laat buiten?'”

Daders aanpakken

Kunnen we als millennials en generatie Z ook niet zelf een vuist maken? 

We kunnen allemaal een bijdrage leveren om het probleem bij de wortel aan te pakken. In de klas, of in andere omgevingen waarin giftig denken over hoe vooral meisjes en vrouwen zouden moeten zijn, leidt tot oordelen en ‘ontmaskeren’ om zo iemand te pakken te nemen. Het belangrijkste is: de manier van kijken veranderen, waardoor de focus (en het oordeel) op de dader en delers komt te liggen, in plaats van op het slachtoffer.

Wij kunnen het muurvaste frame veranderen. Geen victim blaming, maar de dader aanpakken. Starten met het exposen van the exposer. Dat kan door gezamenlijk het volgende uit te dragen: het meisje dat in diep vertrouwen sexy foto’s maakt en naar haar vriend stuurt, is een vrije dappere vrouw die haar leven leidt, begerenswaardig. De jongen die de foto’s niet koestert als een juweel, maar deelt en verspreidt, is een slet.

Als het gaat om de daders zijn er twee groepen: de exposers zelf, maar even schadelijk zijn de delers en meelopers. En helaas zijn dat ook heel vaak meisjes die het elkaar moeilijk maken. Ook hier moeten we het frame veranderen: meisjes die een ander bekrassen, weigeren om haar nog langer bij haar naam te noemen, bevuilen zichzelf met hun woorden ingevet met afgunst. In de spiegel zien zij hun ware ik door hun lipgloss heen. Wie is hier nu een slet? 

‘Haar pijn is mijn pijn’

Het tweede dat we kunnen doen is het vormen van een kring om het slachtoffer heen, zowel digitaal als in het echte leven. Neem het voor het slachtoffer op. Het belangrijkste dat die cirkel uitstraalt is: haar pijn is mijn pijn – en daardoor van iedereen. 

Het gevoel dat je gehoord wordt is de start van empowerment, stelt Alexandra als ze terugblikt. “Een luisterend oor had mij kunnen helpen. Iemand die ook naar mijn kant luisterde, zonder meteen mee te gaan met de rest. Alleen dat had al zoveel verschil gemaakt.”

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Op de hoogte blijven van Vers Beton per mail? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Ik vraag aan Alexandra: “Het begon bij jou vijf jaar geleden met een foto van een dagje strand in een bikini. Had een foto van een jongen in zwembroek hetzelfde los kunnen maken?” Ze kijkt me aan met grote ogen en schudt haar hoofd. “Zo zit de wereld in elkaar. Zo verpest scheef. Dat kan toch niet meer?”

De digitale wereld vraagt om nieuwe vormen van kijken om juist daarmee onrecht te bestrijden. Laat dat nu precies zijn waar de millennials en generatie Z in potentie de juiste skills voor in huis hebben. Een nieuwe, frisse blik. Een seksuele bevrijding waarbij we eens en voor altijd afrekenen met het diepgewortelde idee dat de seksualiteit van meisjes publiek bezit is, van alle kanten bekneld door opvattingen, gedachten, regels, oordelen. 

Want hoeveel verder zijn we in onze ontwikkeling als samenleving eigenlijk in vergelijking met jaren geleden? 

*Alexandra’s naam is gefingeerd, haar echte naam is bij de redactie bekend. 

Voordat je verder leest...

Je kunt dit artikel gratis lezen, maar wij kunnen het niet gratis maken. Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

  1. Onderzoek van de Hogeschool Inholland: Exposen exposed. De gevolgen van online slutshaming voor jonge vrouwen met een migratieachtergrond in het hoger beroepsonderwijs. Uitgevoerd door: Krista Schram, Machteld de Jong, Marnix Eysink Smeets (2020)

    Zie ook: Exposen is een serieuze misdaad (2020), https://www.advalvas.vu.nl/nieuws/exposen-een-serieuze-misdaad ↩︎

  2. Alexandra en Shantie hebben elkaar voor het eerst ontmoet toen Shantie een presentatie gaf tijdens Wereldmeisjesdag 2019 over haar persoonlijke kijk op exposen. Die presentatie vormt de basis van dit artikel. Alexandra had toen al ruim twee jaar met niemand gesproken over wat haar was overkomen. Dit veranderde tijdens Wereldmeisjesdag. Toen ze de presentatie hoorde, besloot ze dat het tijd was om het zwijgen te doorbreken en sprak zich ook ter plekke uit. Omdat ze zich inmiddels sterk genoeg voelde, maar ook omdat ze hier echt wat aan wil doen. Het begin heeft ze gemaakt door haar verhaal anoniem te delen. In de toekomst zal zij meedenken en adviseren over theaterstukken in de klas die het onderwerp exposen behandelen. ↩︎
Shantie_voorwebsite-300×300

Shantie Singh

Ruim tien jaar is schrijfster en publicist Shantie Singh bezig met de zoektocht naar haar identiteit. Dat leverde niet alleen columns en opiniestukken op, maar ook een roman (Vervoering, uitgeverij De Geus, 2014) en de theatershow Talk-Theater. Deze laatste doet ze samen met haar man Munish Ramlal, jurist en kandidaat-Kamerlid D66. Haar tweede roman De Kier verschijnt in 2020.

Profiel-pagina
Selfie-0417_574

Robin Duister

Illustrator

Robin Duister studeerde illustratie aan de Willem de Kooning in Rotterdam. Haar beelden zijn realistisch met een rauw randje. Op het eerste gezicht roepen ze vertederende gevoelens op, maar wie verder kijkt ziet dat haar werk niet zo onschuldig is als het lijkt. Robin Duister combineert hedendaagse beelden met elementen uit de popcultuur.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.