Voor de harddenkende Rotterdammer
DSC06674
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

‘Geld lenen kost geld’, waarschuwt de overheid voordat je een risicovolle lening aangaat. Wat je minder vaak hoort: geld lenen kost ook de overheid geld. Ten minste, als die lening een problematische schuld wordt.  

De vorige aflevering van deze serie ging onder meer over de poster waar Donovan Felter (28) met zijn schuld van 6.178 euro op staat. Het ware prijskaartje van die schuld zou wel eens een stuk hoger kunnen zijn dan het bedrag op de poster. Donovan raakte door zijn schulden bijna in een depressie – net als Martha (23) uit datzelfde artikel.

Als dat gebeurt, wie zou er dan opdraaien voor de kosten van die ziekte? En als Donovan daardoor arbeidsongeschikt was geworden, wie betaalt dan zijn uitkering? Als Bjorn Romy (uit het eerste artikel) dakloos was gebleven en op straat was blijven handelen, wie krijgt de rekening van de politie en de maatschappelijke opvang die met hem te maken krijgen? Uiteindelijk betalen we er als samenleving voor.

Tiende van het gemeentebudget

De maatschappelijke kosten van schuldproblemen zijn moeilijk te becijferen, maar er bestaan wel gefundeerde schattingen. En die liegen er niet om: per jaar kost een huishouden met schulden de maatschappij gemiddeld zo’n tienduizend euro. Ofwel, het in stand houden van Donovans belastingschuld (6.178 euro) kost de samenleving – in theorie – meer dan het kwijtschelden ervan. Uitkeringen, ziekteverzuim en het mislopen van arbeidsproductiviteit doordat mensen met schulden vaak niet kunnen werken, dat alles kost bakken met geld. 

De gemeente betaalt iets meer dan de helft van die kosten. De schuldhulpverlening en schuldpreventie nemen overigens maar een procent van de totale kosten in beslag, het leeuwendeel van de kosten voor de gemeente bestaat uit uitkeringen. Slecht twee procent van de rekening komt terecht bij schuldeisers. Zo goed als alle andere kosten komen voor rekening van de rest van de maatschappij.

Problematische schulden kosten de gemeente Rotterdam naar schatting zo’n 300 miljoen per jaar

Op basis van de schatting van tienduizend euro per jaar kosten problematische schulden de gemeente Rotterdam zo’n 300 miljoen per jaar: bijna een tiende van het totale gemeentelijke budget. De schulden van jongeren (tot 35 jaar) kosten volgens die berekening 45 miljoen1.

versbeton—matzwart—schulden-1-2

Lees meer

Wat een postercampagne zegt over hoe we naar schulden kijken

Is er een verschuiving in het hardnekkige idee dat schulden ‘je eigen schuld’ zijn?

Schulden oplossen (of nog beter: voorkomen) kan de samenleving dus veel geld besparen. Je zou het bijna een maatschappelijk verdienmodel kunnen noemen: onderzoek wijst uit dat elke euro geïnvesteerd in schuldhulpverlening een gemeente het dubbele oplevert.

Specifieker onderzoek naar de kosten en baten van schuldhulpverlening voor jongeren is er niet, zegt schulden-onderzoeker Tamara Madern (Hogeschool Utrecht). De maatschappelijke kosten zouden iets lager kunnen liggen omdat de gemiddelde schuld en uitkeringen van jongeren lager zijn, speculeert ze.

Aan de andere kant zijn de baten van hulpverlening groot, omdat problemen nog het hele leven van de jongeren kunnen doorwerken. “Daarom vind ik dat je je altijd op jongeren moet richten”, zegt Marco Florijn, oud-PvdA-wethouder van sociale zaken in Rotterdam en huidig voorzitter van de vereniging voor schuldhulpverleners (NVVK). “Zonder kwetsbare ouderen uit het oog te verliezen, natuurlijk,” voegt hij eraan toe. Maar: “Een euro schuldpreventie bij jongeren, dat levert zoveel op, dat is niet uit te rekenen. Stel dat jij zo’n investering had gekregen en daardoor niet in de schulden kwam, en als je vervolgens kinderen krijgt die je dat ook weer mee kan geven. Daar zit zo’n enorm effect in.”

“De gemeente is als schuldeiser onverbiddelijk”

In dat licht is investeren in het voorkomen en verhelpen van schulden bij jongeren vanuit het perspectief van de (lokale) overheid een no-brainer. Dat besef dringt steeds meer door, bevestigden ambtenaren in het eerste artikel ook. Maar de resultaten zijn nog moeilijk te zien.

Eén van de dingen die de overheid kan doen om schuldenproblematiek aan te pakken, is haar eigen incassobeleid zo aanpassen dat het mensen niet verder in de schulden werkt. De overheid heeft namelijk een dubbelrol: ze is verantwoordelijk voor de schuldhulpverlening, maar is zelf ook de grootste schuldeiser. Meer dan de helft van het totale openstaande schuldbedrag in Nederland is afkomstig van overheidsinstanties (denk aan de Belastingdienst, DUO en het Centraal Justitieel Incassobureau). En juist de overheid is een starre schuldeiser2

DSC06624
Een deurwaarder van incassorganisatie Flanderijn loopt ‘exploten’: hij overhandigt een dagvaarding en maakt daarvan een akte, als bewijs dat het het stuk ontvangen is. Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Dat weet bijvoorbeeld Martha (23), uit Rotterdam-Zuid, die met hulp van het Jongeren Informatie Punt (JIP) haar schuld onder controle probeert te krijgen. “De deurwaarders van DUO? Je hoeft maar met je ogen te knipperen of ze leggen beslag.”  

Ook de gemeente treedt op als schuldeiser en tegelijkertijd als schuldhulpverlener. Dat leidde onlangs bijvoorbeeld tot de gekke situatie dat de gemeente (in haar rol als hulpverlener) de gemeente (als schuldeiser) via de rechter moest dwingen om akkoord te gaan met een schuldregeling. De reden dat de gemeente in eerste instantie niet akkoord ging was omdat de persoon zijn plicht om zijn inkomen van het UWV tijdig door te geven, niet was nagekomen. “De gemeente is als schuldeiser onverbiddelijk”, weet Josine Strörmann van het Jongeren Informatie Punt (JIP) uit ervaring. “Als het om gemeentebelastingen gaat, valt er niet te onderhandelen.” 

Achterstallig onderhoud

De houding van de overheid als schuldeiser lijkt langzaam te veranderen – het kabinet kondigde bijvoorbeeld onlangs maatregelen aan die mensen met schulden beter moeten beschermen tegen deurwaarders van de overheid en meer ademruimte moeten geven bij het betalen van verkeersboetes – maar de overheid loopt daarbij wel achter op private schuldeisers, ziet Marco Florijn. De private schuldeisers hebben al eerder ingezien dat sociaal incasseren ook voor hen eigenbelang is. 

Deurwaardersorganisatie Flanderijn, die onder andere incasseert voor energiebedrijven en woningcorporaties, ziet dat ook. Zo’n tien jaar geleden stapte de in Rotterdam gevestigde organisatie over op een ‘oplossingsgerichte aanpak’, want schuldeisers vonden het steeds belangrijker dat er op een ‘verantwoorde manier’ met hun vorderingen werd omgegaan.

“Het vorige college had nauwelijks aandacht voor schuldenproblematiek, daarom is nu veel achterstallig onderhoud nodig”

Marco Florijn, wethouder 2011-2014 Tweet dit

Ook als het gaat om de schuldhulpverlening heeft de gemeente een inhaalslag te maken, ziet Michel van Leeuwen, gerechtsdeurwaarder en mede-oprichter van Flanderijn. De organisatie werkt sinds kort samen met de gemeente om problematische schulden sneller te signaleren. 

Toen Marco Florijn tussen 2011 en 2014 wethouder van werk, inkomen en zorg was, zocht de gemeente ook al samenwerking, herinnert Van Leeuwen zich. Maar bij het vorige college (van 2014-2018, gevormd door Leefbaar Rotterdam, D66 en CDA) was er “nauwelijks aandacht voor schuldenproblematiek”, aldus Van Leeuwen. “Daarom moet er nu veel geld ingezet worden om achterstallig onderhoud te doen.”

Vooral voor jongeren werkt de schuldhulpverlening nog niet optimaal. Pas sinds kort worden er speciale schuldhulpinstrumenten ingezet voor jongeren, vertelt Marco Florijn. “Een paar jaar geleden waren schuldeisers nog minder geneigd om mee te werken aan regelingen bij jongeren. Omdat heel vaak de aanname was: uiteindelijk gaat die wel verdienen. Dus we laten de schuld openstaan. En als die jongere dan wat meer verdient, plukken we het wel terug.”

Het Jongeren Informatie Punt is één van de weinige plekken waar jongeren laagdrempelig en anoniem geholpen kunnen worden met geldproblemen. Zo’n duizend jongeren per jaar worden door JIP begeleid. “Wij zijn een soort financiële specialisten geworden”, legt coördinator Josine Strörmann uit. Maar het is moeilijk om maatschappelijk werkers te vinden die snappen hoe schulden werken, merkt ze.

Persoonlijke financiën komen weinig aan bod bij opleidingen voor maatschappelijk werkers. Zonde, aangezien 80 procent van de jongeren die bij JIP aankloppen last heeft van schulden. Strörmann: “Veertig procent heeft al schulden. En nóg eens veertig procent is dakloos, en heeft ook nog eens schulden erbij.”

DSC06565
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Gruwelijke formulieren

In Rotterdam kunnen jongeren, met schulden die ze zelf niet meer kunnen oplossen, zich melden bij het Jongerenloket. Met onder meer budgetbeheer kan het Jongerenloket helpen om grip op geld terug te krijgen. Als dat niet genoeg is, kan de Kredietbank Rotterdam een schuldregeling afsluiten. Dat betekent in de praktijk: maximaal drie jaar lang een afgesproken bedrag per maand afbetalen in ruil voor gedeeltelijke kwijtschelding.

Maar de procedure om een aanvraag te doen voor een schuldregeling bij de kredietbank is zo ingewikkeld, dat maar 8 procent van de Rotterdammers met problematische schulden zich meldde. Dat concludeerde De Rekenkamer Rotterdam in 2017. Patrick Karg (26) heeft ervaring met die ‘rompslomp’ als je bij de kredietbank binnenkomt: “Eigenlijk alles wat je kan bedenken op financieel vlak, moet je inleveren. Als het niet compleet is, kan je niet verder. Het wordt van je verwacht dat je overal zelf achteraan gaat, dat je dingen aanvraagt, overzichten print… Ik was daar heel veel tijd aan kwijt.” 

De gemeente besteedt al een aantal jaar extra aandacht aan jongeren, enerzijds omdat jongeren oververtegenwoordigd zijn in de groep Rotterdammers met schulden en anderzijds omdat jongeren grote kans hebben op problemen in andere leefgebieden. Sinds vorig jaar werkt de kredietbank ook ‘stress-sensitief’ en worden er ‘trajectbegeleiders’ ingezet. Ook is er een nieuwe ‘gebruiksvriendelijkere’ map – waar Patrick dus al zijn papieren in moest verzamelen. Toch spreekt Josine Strörmann, die vanuit het Jongeren Informatie Punt veel jongeren helpt en doorverwijst naar de kredietbank, nog steeds van ‘gruwelijke formulieren’.

Van veranderingen bij de kredietbank sinds het rapport van de Rekenkamer en het aantreden van wethouder Grauss, is in het bereik nog niet veel terug te zien. Afgelopen jaar werd voor 154 jongeren (tot 27 jaar) een schuldregeling afgesloten om in drie jaar schuldenvrij te worden. Van het aantal jongeren tot 25 jaar met ernstige betalingsproblemen, bereikt de kredietbank daarmee maar 6 procent.

DSC06615
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

“Leven hoe ik wil leven”

Bovendien blijkt dat als de regeling gestart is, het maar de vraag is of die afgerond wordt. Patrick Karg en Bjorn Romy (van het eerste deel van deze serie) zaten allebei in zo’n regeling, maar braken hem voortijdig af. Patrick zelfs al binnen een maand. In eerste instantie dacht hij: gratis hulp! Maar toen werd duidelijk dat de regeling betekent dat je tot wel drie jaar lang op een krap budget moet leven.

Tijdens zijn studietijd bouwde Patrick een paar duizend euro aan schulden op door rood te staan op bankrekeningen en creditcards. Het geld gaf hij uit aan een vliegticket om in Suriname stage te kunnen lopen, een laptop voor zijn studie, twee verhuizingen, maar ook aan concerten in de Ziggo Dome en Ahoy. 

Inkomen uit werk is een bron van eigenwaarde, het verdwijnen daarvan voelt als een aanslag op je zelfredzaamheid

In het traject van de kredietbank zou Patrick 70 euro per week mogen uitgeven. “Ik was gewend dat ik bijvoorbeeld altijd naar een concert toe kon als ik dat wilde. De overgang naar de schuldenregeling was te groot, vond ik. Toen dacht ik: ik stap eruit en ga zelf afspraken maken met de banken. En dan kan ik gewoon leven hoe ik wil leven.” En dat lukte. De gedeeltelijke kwijtschelding die de kredietbank had onderhandeld, bleef gelukkig wel staan.

Drukwerk

Lees meer

Rotterdamse jongeren: ondernemend, zelfstandig en diep in de schulden

Hoe groot zijn de schuldenproblemen van de jonge Rotterdammers eigenlijk?

Om een schuldenregeling vol te houden, heb je dus motivatie nodig. Patrick raakte zijn motivatie kwijt bij het idee dat hij geen concerten meer kon bezoeken. Bij Bjorn Romy (34) viel de motivatie weg omdat hij geen ruimte kreeg om aan zijn eigen bedrijf en zijn eigen ontwikkeling te werken, zo vertelde hij.

“De gemeente denkt vaak dat jongeren geen motivatie hebben. Maar ze willen het graag zelf oplossen”, merkt Josine Strörmann van het Jongeren Informatie Punt. De wil is er eerst wel. Maar als de gemeente vervolgens beslag legt op het loon, geeft Störmann als voorbeeld, ebt die motivatie al snel weg. Inkomen uit werk is bij uitstek een bron van eigenwaarde. Het verdwijnen daarvan voelt als een aanslag op je zelfredzaamheid. “Dat verlamt mensen”, ziet Strörmann.

Dat onderschrijft Patricks voorbeeld: zijn probleem met de schuldregeling zat ‘m niet zozeer in het missen van concerten, maar in het feit dat hij die keuze niet meer zelf zou kunnen maken. Hij heeft het niet voor niets over ‘leven hoe ik wil leven’. En Miryam (23) heeft datzelfde gevoel bij tattoos, vertelt zij in deze video. Tattoo’s zijn een uitgave die voor haar heel belangrijk is – hoewel zij nog nooit schulden heeft gemaakt om er een te laten zetten. Sommige mensen vinden dat overbodige luxe, weet Myriam. “Je kan wel zeggen: je hebt alleen geld nodig voor eten. Maar zonder plezier in het leven, waarom zou je dan nog eten?”

DSC06765
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Toffer product

Waar liggen mogelijkheden om jongeren meer zeggenschap te geven over hun schuldregeling? En ze de kans te geven om daadwerkelijk verantwoordelijkheid over hun financiële situatie te nemen?

Een mogelijke quick win voor de kredietbank: zorg dat harder werken loont, door saneringskredieten af te spreken. Daarbij wordt er een vast maandelijks bedrag aan aflossing afgesproken. Als je meer gaat verdienen tijdens het traject, krijg je dat geld in je eigen zak. Dat in tegenstelling tot de veel gebruikte schuldbemiddeling, waarbij een hoger salaris leidt tot een hoger aflosbedrag, en werk dus niet loont.

Halverwege vorig jaar stapte de Kredietbank Rotterdam over op een nieuw beleid: het saneringskrediet werd de standaard schuldregeling. In 2019 waren de resultaten van die switch nog niet te zien – toen was nog maar 20 procent van de schuldregelingen een saneringskrediet. De eerste twee maanden van 2020 is dat percentage al naar 60 procent gestegen.

“Maatwerk motiveert,” vindt oud-wethouder Marco Florijn. Daarom stelt hij ook voor om de vorm van het saneringskrediet meer variabel te maken. Nu duurt het afbetalen van het krediet standaard drie jaar. Waarom kan dat niet langer, zodat je een lager aflosbedrag hebt, of korter, zodat je eerder klaar bent? Of met elk jaar een paar maanden aflossingspauze? Florijn: “Als wij er een toffer product van maken, wordt het toegankelijker en kloppen mensen eerder bij ons aan.”

Geldlessen

Waar de bovengenoemde jongeren het unaniem over eens zijn, is dat met geld leren omgaan op jonge leeftijd essentieel is, maar dat je op school geen geldlessen hoeft te verwachten. Bjorn Romy: “Ik heb brieven leren schrijven, niet door Nederlandse les op school, maar omdat ik zoveel brieven moest schrijven naar instanties om een regeling aan te vragen. En het is op straat waar ik heb geleerd dat je op tijd moet komen.” Martha: “Budgetteren? Dat leren ze je echt niet.”  

Dit beeld werd onlangs bevestigd in een EenVandaag Opiniepanel. Verstandig leren omgaan met geld hoort bij de opvoeding, vindt bijna negen op de tien jongeren. Ouders zijn daarvoor als eerste verantwoordelijk, vinden de jongeren. Maar ook het onderwijs heeft een belangrijke rol: acht op de tien jongeren wil verplichte lessen over persoonlijke financiën op de middelbare school. Eén van de panelleden: “Tijdens de economielessen op school leer je wel over bruto, netto en btw. Maar ‘waterschappen’ kende ik alleen van de verkiezingen; ik had geen idee dat je daar ook voor moest betalen.”

Marco Florijn heeft alvast een tip voor ouders en verzorgers: “Zakgeld is heel effectief. Dan leer je met geld omgaan op jonge leeftijd. Dat hoeft niet meteen 10 euro per week te zijn, dat kan ook, bij wijze van spreken, 15 cent per week zijn. Het gaat om het bewustzijn van: ik moet geld hebben voordat ik het uitgeef.”

“Deze stad kan een statement maken”

De ruim negenduizend Rotterdamse jongeren met schulden kosten de stad dus zo’n 90 miljoen euro per jaar, waarvan 45 miljoen voor rekening van de gemeente. Als de schuldhulpverlening voor jongeren goed wordt ingericht, kan het dus de gemeente en de rest van de stad veel geld opleveren. 

Marco Florijn maakt zich zorgen over de kwetsbare groep jonge Rotterdammers, maar blijft hoopvol gestemd. “Rotterdam heeft landelijk een functie als een soort sociaal laboratorium. Wat hier gebeurt, resoneert in Den Haag. Rotterdam heeft slimme ambtenaren, je hebt een wethouder die wel wil. Deze stad kan een statement maken.”

Wie weet komt dat statement nog. Bjorn Romy en Patrick Karg hadden in ieder geval geen zin om erop te wachten en namen zelf initiatief. Bjorn heeft meer dan de helft van zijn schuld afbetaald en host inmiddels comedyshows in theater Islemunda en werkt alweer aan zijn volgende onemanshow. Patrick is doorgestroomd naar een studie journalistiek en is inmiddels al een jaar van zijn schuld bij de banken af. 

*Martha’s echte naam is bekend bij de redactie.

DSC06539
Beeld door: beeld: Frank Hanswijk

Over deze serie

Deze artikelen worden gemaakt in samenwerking met MONNIE.

De projectgroep MONNIE is een samenwerkingsverband van Albeda College, Stichting Enver, Afdeling Buitengewone Zaken, Jatoch, Garage 2020, Vers Beton en OPEN Rotterdam. 

MONNIE ontwikkelt met financiële ondersteuning van Project Idols een maatschappelijke business case voor het opsporen en aanpakken van schulden bij jongeren en de bottlenecks die deze schulden veroorzaken en verergeren. Daarnaast ontwikkelt het team een oplossing die schuldeisers helpt bij het nemen van hun eigen verantwoordelijkheid bij het voorkomen van schulden bij jongeren: de MONNIE-app.

Ook radiozender FunX besteedt op dit moment aandacht aan dit onderwerp. Bekijk de video’s van FunX op hun dossierpagina en deel je zorgen over de schuldenproblematiek bij jongeren op social media met de hashtag #opjemonnie.

Vers Beton en corona

Ook nu het openbare leven in Rotterdam grotendeels stil ligt door het coronavirus, gaat Vers Beton door met het publiceren van geplande artikelen. Als tijdschrift voor de harddenkende Rotterdammer blijven we reflecteren op de stad. En ook afleiding is soms nodig. Wil je onafhankelijke lokale journalistiek steunen in deze tijden? Word supporter!

De redactie van Vers Beton werkt thuis. Voor ons verandert er in dat opzicht niet veel. Het is niet ideaal om een interview te doen via de telefoon, maar het kán. We vinden het wel onverantwoord om fotografen nu de straat op te sturen voor een reportage. Tegelijkertijd zien zzp’ers nu al genoeg inkomsten wegvallen, daarom proberen we voor hen toch een oplossing te verzinnen. Lees ook: 13 manieren om ondernemers te steunen in tijden van corona.

Voordat je verder leest...

Je kunt dit artikel gratis lezen, maar wij kunnen het niet gratis maken. Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk!

Nee, ik lees eerst het stuk verder

  1. Volgens de gemeente hebben 60.000 Rotterdammers (kans op) problematische schulden. In het eerste artikel uit deze serie bleek dat minstens negenduizend jonge Rotterdammers ernstige betalingsproblemen hebben. ↩︎
  2. Jongeren komen steeds vaker bij de overheid in de schulden, bleek uit onderzoek van RTL Nieuws. Dat komt onder andere door de boetes die de overheid hanteert, die schulden nog groter maken. Lector Roeland van Geuns noemt de overheid in het artikel een starre schuldeiser. Link: https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4876896/schulden-jongeren-overheid-toeslagen-zorgverzekering ↩︎
Adriaan

Adriaan de Jonge

Adriaan de Jonge (1994) is politiek filosoof en journalist. Groeide op langs de Rijn, reisde af naar het zuiden voor een studie in Maastricht en vertrok daarna met de stroom mee naar de enige echte Maasstad. Hij bijt zich graag vast in netelige maatschappelijke kwesties en is lichtelijk geobsedeerd met vraagstukken over werk, inkomen en ongelijkheid.

Profiel-pagina
frank hanswijk

Frank Hanswijk

Fotograaf

Frank Hanswijk (Rotterdam, 1971) is een Rotterdamse fotograaf. Hij ontwikkelde zich breed met werk in journalistiek, reclame, theater en architectuur. De laatste jaren concentreert zijn werk zich steeds meer op architectuur en landschap. Hij benadert de architectuur niet als object maar als plek waarin de mens, al dan niet op de foto aanwezig, een cruciale rol speelt.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.