Voor de harddenkende Rotterdammer
24-3versbeton_gedrag_Lucia
Beeld door: beeld: Lucia Lenders

Terwijl de verplicht fysieke afstand groter wordt tijdens de coronamaatregelen, lijkt de sociale afstand tussen Rotterdammers juist kleiner te worden. Onmiddellijk na het ingaan van de maatregelen tegen verspreiding van het virus toonden Rotterdammers zich ongekend bereidwillig. Buren doen briefjes bij elkaar in de bus, studenten geven online bijles, je kunt coupons kopen om je lokale ondernemer te steunen. Ook zijn er allerlei initiatieven zoals een Rotterdamse hulplijn voor ouderen, en een speciale lijn voor Feijenoorders die iets nodig hebben. Rotterdammers lijken bijna teleurgesteld als ze niks voor hun buren kunnen doen. En waar ze normaal hun eigen oma misschien niet eens bezoeken, sturen jongeren nu kaartjes naar wildvreemde ouderen.

Tegelijkertijd lijken wij Rotterdammers ons ook egoïstisch te gedragen. Een compleet leeg gehamsterde Lidl op Slaak is als een mes in de rug voor de Crooswijkers die minder te besteden hebben en zo naast de basisproducten grijpen. Het hamsteren is ook funest voor de voedselbank op Zuid, die geen restpartijen meer binnenkrijgt. Bij de Kralingse plas en op het strand leken mensen zich geen zorgen lijken te maken over het feit dat ze bijdragen aan de verspreiding van het virus. En de harde muziek en rumoerigheid die op vrijdagavond klinken uit een huis in Kralingen verklapt dat er wel wat meer mensen in huis aanwezig zijn dan alleen de bewoners.

Het is een uitzonderlijke tijd, dus mensen gedragen zich uitzonderlijk. Maar waarom gedragen wij Rotterdammers ons zoals we nu doen? 

Gera Noordzij, psycholoog bij het Erasmus University College, vindt alle reacties begrijpelijk. Ze stelt niet dat er een tweedeling is tussen de mensen die zich hypersociaal en egoïstisch opstellen: “Ik denk dat het dezelfde persoon is die briefjes bij de buren in de bus doet en zelf ook hamstert. We zijn empathisch en tegelijkertijd egoïstisch. Juist in deze tijd zoeken we ook naar dingen waardoor we onszelf goed voelen. Hierdoor kunnen egoïsme en empathie prima samen gaan.”

Hamstergedrag verklaard

Door de RIVM-richtlijnen komen immers een aantal van onze basisbehoeften mogelijk in het geding. Voedsel staat hoog op die lijst van basisbehoefte. Toch is angst voor een mogelijk tekort aan voedsel maar een deel van de verklaring voor hamstergedrag. Noordzij: “We weten rationeel wel dat het niet nodig is om extra in te slaan. Maar we leiden veel van ons gedrag af uit het gedrag van anderen.”

Noordzij legt uit: “Dit kan binnen de sociale psychologie verklaard worden met de experimenten van Asch. Hij liet mensen naar drie lijnen kijken, waarvan er één de langste is en twee duidelijk korter. Acteurs binnen de groep hielden vol dat een korte lijn de langste was. De proefpersonen conformeerden zich al snel aan de mening van de groep: ze veranderden hun antwoord in iets dat duidelijk onjuist was.” 

Verklaart dat dan ook waarom mensen toch juist naar dat wc-papier grijpen? Noordzij: “Net als in het experiment van Asch veranderen we tegen beter weten in ons gedrag. Als we anderen wc-papier zien inslaan, dan denken we dat we iets over het hoofd zien, en kopen we het ook maar.”

In Hillegersberg ging de wijn hard, in Vreewijk werd juist melk en yoghurt ingeslagen

Opvallend is dat dit kuddegedrag per Rotterdammers verschilt. Een korte rondvraag bij verschillende supermarkten leert dat weliswaar overal eerst de basics weg waren: pasta, blikken groente, soep en meel. Inmiddels lijkt ‘ronde twee’ van hamsteren ingegaan en die is niet overal gelijk: in Hillegersberg gingen de flessen wijn deze week hard. In Vreewijk, en ook in Delfshaven werden juist melk en yoghurt ingeslagen. In Blijdorp en Kralingen waren de verse groenten en plantaardige melkproducten geliefd. En in Crooswijk waren al die schappen vol, maar was vooral de chips geplunderd. Wie geen last wilde hebben van dat hamstergedrag kon overigens gewoon terecht bij de Turkse supermarkten en andere kleine winkels, waar het eigenlijk business as usual bleek te zijn. 

Noordzij: “Zo’n verschil in reactie tussen de wijken zou verklaard kunnen worden door verschillen in sociaaleconomische status. Rotterdammers die meer te besteden hebben, kunnen eventuele hogere prijzen makkelijker opvangen. Zij hebben daarom minder stress als er schaarste lijkt te dreigen. Maar als je al weinig hebt, kan hamsteren noodzakelijker lijken om je eten veilig te stellen. Ik moet hier wel benadrukken dat de psychologie niet alles volledig kan verklaren. Daarvoor is de mens te complex.”

Rotterdammers handelen dus vooral uit angst dat de basisbehoefte van voedsel mogelijk ingeperkt zou worden. Maar andere basisbehoeften die we allemaal hebben – zoals autonomie, of bij anderen kunnen zijn – zijn daadwerkelijk ingeperkt. Zijn die behoeften zo sterk dat mensen daarom de RIVM-richtlijnen aan hun laars lappen en toch bij elkaar komen? “Mensen die nu de sociale-afstand-regels negeren, handelen niet uit onwetendheid over de mogelijke consequenties”, stelt Noordzij. “Het komt eerder voort uit een gevoel van onschendbaarheid. Het is vergelijkbaar met mensen die met alcohol op toch gaan rijden, die weten echt wel dat het verkeerd kan gaan en dat het niet volgens de regels is.” 

Beter dan anderen

Er zijn twee biases of denkfouten, die dat gevoel van onschendbaarheid kunnen verklaren. Noordzij: “De ‘optimisme-bias’ is dat mensen geloven dat ze zelf minder risico lopen op een negatieve gebeurtenis dan anderen. Ook is er de ‘beter dan gemiddeld-bias’. Dat geeft aan we onszelf hoger dan gemiddeld inschatten, als het gaat om verschillende vaardigheden of karaktereigenschappen. Door dit laatste effect vinden we dus dat we beter met de situatie kunnen omgaan dan anderen. Waardoor de regels voor ons niet gelden.”

“In onzekere tijden willen mensen zich achter een leider scharen. Aboutaleb zou die rol moeten hebben voor Rotterdammers”

Mensen willen bovendien graag dat dingen logisch zijn, weet Noordzij. Helemaal in tijden van onzekerheid, wanneer we het idee hebben dat we controle verliezen. “Door iets of iemand de schuld te geven, krijgt het probleem een simpele oorzaak en wordt het logisch. Dat geeft een gevoel dat we het onder controle hebben”, legt ze uit. “Dat zie je nu helaas ook gebeuren, dat bijvoorbeeld ‘de Chinezen’ als schuldige aangewezen worden.”

In tijden van onzekerheid hebben mensen volgens Noordzij meer behoefte om zich achter een leider te scharen. “De toespraken van Rutte en de koning stralen uit dat we vertrouwen in ze kunnen hebben. Dat ze voor ons zorgen in een onzekere tijd. Daarom,” besluit ze, “vind ik het gek dat we nog zo weinig van Aboutaleb hebben gehoord. Hij zou deze rol moeten hebben voor de Rotterdammers.”

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Manon

Manon Dillen

Manon (1992) is econoom en filosoof. Ze heeft haar hart verloren aan de stad die er geen schijnt te hebben.

Profiel-pagina
Lucia Lenders

Lucia Lenders

Lucia Lenders studeerde illustratie op Sint Joost in Breda en KASK in Gent. Sinds 2017 woont en werkt ze in Rotterdam. In haar atelier knipt, plakt, tekent en schildert ze mensen, dieren, dingen en plekken.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.