Voor de harddenkende Rotterdammer
2020-04-VB-schuif-op-zuid-Hilde-Speet-1b
Beeld door: beeld: Hilde Speet

Dit artikel in minder dan een minuut

  • Schoolbesturen en gemeente willen het aanbod van scholen op Zuid ingrijpend veranderen. 
  • De bouwagenda is daarbij leidend, niet de inhoud van het toekomstige onderwijs. Zo staat in het door de initiatiefnemers ondertekende convenant niets over beter onderwijs voor kansarme kinderen in dit deel van de stad. 
  • De bouw van dure woningen naast nieuwe scholen moet vooral rijkere gezinnen met kinderen aantrekken.
  • Verschillende wijken verliezen een middelbare school, zoals Zuidwijk en Lombardijen. 
  • Zeker in achterstandswijken zijn inhoudelijk sterke scholen van groot belang om kansen van kinderen te verbeteren.

Het regende complimenten en lof, toen begin 2018 nieuws werd geschreven: het gehele voortgezet onderwijs op Zuid zou ingrijpend worden verbouwd. ‘Leerling hoeft Zuid niet meer uit’, schreef het AD Rotterdams Dagblad daags na de presentatie in chocoladeletters. ‘Goede scholen tegen segregatie’, kopte het NRC.

Moedige bestuurders werden geprezen omdat ze eindelijk over hun schaduw heen durfden te stappen. Dankzij een unieke samenwerking tussen schoolbesturen en de gemeente Rotterdam, zou de stad eindelijk een eind maken aan de segregatie op Zuid. 

STILL02

Lees meer

Vidcast: wat betekent de scholenhussel op Zuid voor ‘kansarme’ leerlingen?

Presentator Karim Amghar in gesprek met onderwijsprofessionals over de 'Schuif op Zuid'.

De betrokken schoolbestuurders mochten hun plannen toelichten tijdens het Stadmakerscongres 2018. Ze grepen zelfs nipt naast de prestigieuze Van der Leeuwprijs, waarmee Rotterdamse initiatieven met een grote meerwaarde voor de publieke ruimte en ontwikkeling van de stad worden geëerd. Er was nog geen schop de grond ingegaan.

De grote scholenverbouwing, de ‘Schuif op Zuid’, is een initiatief van drie Rotterdamse schoolbesturen voor voortgezet onderwijs: het openbare BOOR, het christelijke CVO en het algemeen bijzondere LMC.1 Als de plannen doorgaan, heeft dat voor het merendeel van de middelbare scholen op Zuid consequenties. Zo verhuizen er middelbare scholen naar een van de drie grote nieuwbouwlocaties: Kop van Zuid, Stadionpark en Hart van Zuid. Daarnaast gaan scholen fuseren, meerdere scholen breiden flink uit, sommigen verliezen juist hele afdelingen.2

Na alle bombarie in 2018 werd het al snel stil rondom de schuif. Hoe staat het inmiddels met de plannen? Hoe bereiden scholen zich voor op de grootschalige verbouwing? En wat gaat de schuif voor de jongeren op Zuid betekenen? 

Mijn onderzoek laat zien dat de plannen voor de vernieuwing van het voortgezet onderwijs op Zuid vooral bedoeld zijn om kansrijke leerlingen op Zuid te krijgen en te houden. De aanname is dat hun kansarme leeftijdsgenoten vanzelf meeprofiteren, maar dat is hoogst onaannemelijk. Ondertussen wordt een goede school waarvan bekend is dat hij leerlingen vooruit helpt, ontmanteld en hebben veel wijken op Zuid straks geen school voor voortgezet onderwijs meer. 

2020-04-VB-schuif-op-zuid-Hilde-Speet-2b
Beeld door: beeld: Hilde Speet

Exodus

De pers pikt ‘de Schuif’ in 2018 op als een grote operatie die segregatie en kansenongelijkheid op Zuid zal tegengaan. Met name Paul Scharff, op dat moment rector van de openbare scholengemeenschap Hugo de Groot in Charlois, voert als vertegenwoordiger van het onderwijs het woord. Hij breekt een lans voor de plannen. 

“Kinderen op Zuid hebben met armoede te maken en ze worden minder door hun ouders ondersteund. Ook hebben ze weinig aan elkaar”, zegt Scharff in het NTR-radioprogramma Kwesties. “En als ze naar het middelbaar onderwijs gaan, komen ze nog steeds dezelfde kinderen tegen. Want kinderen die iets anders van huis hebben meegekregen, gaan naar Noord.” Scharff doelt op de 1800 leerlingen die nu dagelijks vanuit Zuid de brug over reizen. Daarnaast gaan er minstens zoveel naar randgemeenten als Barendrecht en Ridderkerk. In totaal gaat 35 procent van de 11.000 leerlingen op Zuid niet op Zuid naar school. 3

“Ik wist niet dat er zoveel kinderen de brug over fietsen! Dit was een eye opener voor ons”, zegt Henk Post, bestuursvoorzitter van CVO op 20 februari 2018 in het AD Rotterdams Dagblad. Toenmalig wethouder Hugo de Jonge had een kaart laten maken waarmee de exodus van kansrijke jongeren uit het stadsdeel in een oogopslag duidelijk werd. Veel bestuurders en gemeenteambtenaren waren met stomheid geslagen. Zo gedetailleerd hadden ze nog niet eerder naar schoolkeuzes van leerlingen gekeken.

1a

Lees meer

Basisscholen op Zuid keren zich tegen extra lesuren voor ‘kansarme’ leerling

Onderzoek: er is geen bewijs dat leertijduitbreiding kansenongelijkheid tegengaat.

Bouwagenda

Wie de plannen in het Convenant voortgezet onderwijs Rotterdam-Zuid zorgvuldig naleest, ziet direct dat de scholenschuif vooral moet voorkomen dat kansrijke kinderen uit Zuid elders naar school gaan. Volgens Paul Scharff is dat nodig om ervoor te zorgen dat kansrijke en kansarme jongeren niet meer gescheiden naar school gaan. “Het aanbod moet zó goed worden dat kinderen van hogeropgeleide ouders in Zuid minder over de brug gaan. Dan kunnen andere kinderen van Zuid profiteren van kinderen die nu naar Noord gaan.” 

Maar in het convenant4 zelf staat helemaal niets over beter onderwijs voor de kansarme kinderen op Zuid. Het gaat wél over de kinderen die binnenkort in de nieuwe wijken op Zuid komen wonen. Die moeten op Zuid naar school. De bouwagenda op Zuid blijkt leidend, niet de inhoud van het toekomstige onderwijs. 

Rond Feyenoord City, Hart van Zuid en de Kop van Zuid verrijzen de komende jaren namelijk duizenden dure tot zeer dure woningen5 en tal van nieuwe culturele en sportvoorzieningen. Hier zijn campusachtige scholenconcentraties bedacht met nieuwe schoolgebouwen. De nieuwe scholen en culturele voorzieningen moeten wedijveren met de andere Maasoever en draagkrachtige bewoners trekken.

Behalve de geconcentreerde bouw van woningen en voorzieningen wordt het scholenaanbod volledig herschikt. Daarmee wordt ook nog eens bezuinigd op de almaar oplopende onderhouds- en stookkosten van oude schoolgebouwen. Dat dat wel noodzakelijk is, blijkt uit een citaat uit het boek Superschool van schooldirecteur Eric van ’t Zelfde over ‘zijn’ Hugo de Groot in Charlois: “Het gebouw was afgrijselijk. Dat bestond uit waaibomenhout en pisbakkenstaal. Kinderen in zo’n gebouw huisvesten, grensde aan het criminele.”

Achteraf bezien was de nominatie voor de Van der Leeuwprijs een eerste teken dat achter de operatie veel meer schuilgaat dan de aanpak van segregatie en kansenongelijkheid in het onderwijs. De vastgoedopgave mag dan minder prominent in beeld zijn, hij is van groot belang voor het welslagen van de onderwijsplannen op Zuid.

2020-04-VB-schuif-op-zuid-Hilde-Speet-3b
Beeld door: beeld: Hilde Speet

Elitescholen

“Categorale en geprofileerde scholen trekken leerlingen”, zei ambtenaar Iris Dudok, planoloog bij cluster Stadsontwikkeling, op het Stadmakerscongres 2018. Een categorale school richt zich zoveel mogelijk op één niveau, meestal havo of vwo. Dudok zegt het niet hardop, maar bedoelt dat dit soort scholen leerlingen met een hoge sociaaleconomische achtergrond trekken. Dat blijkt ook uit onderzoek. Ouders die in gemengde wijken wonen, doen hun kroost liever op een niet-gemengde school

Ook uit recent Amerikaans onderzoek blijkt dat de komst van kansrijke gezinnen naar achterstandswijken er niet voor zorgt dat scholen daardoor gemengd worden. De onderzoekers merken fijntjes op dat rijke (trouwens niet per se witte) families wellicht op sommige vlakken diversiteit omarmen, maar veel vaker niet willen dat hun kinderen naar een school gaan waar veel kinderen zitten uit andere sociale klassen. Ouders kijken of de kinderen op school ‘ons soort mensen’ is, niet naar het gebouw en of er een theater in de buurt staat. 

Gespecialiseerde elitescholen komen er zeker op Zuid. Zo staat op de Laan op Zuid een grote havo-vwo-school gepland: de nieuwe Hugo de Groot, een openbare school voor 800 leerlingen. De prijzen voor een nieuwbouwwoning rond deze locatie variëren van twee tot zeven ton. De woningen liggen op steenworp afstand van de met sloop bedreigde Tweebosbuurt.6 Kansrijk en kansarm wonen daar straks naast elkaar. Maar het is onwaarschijnlijk dat ze met elkaar naar school gaan.

Middenschool

Dit is in de kern het probleem: als de gemeente de kinderen uit chique gezinnen in de nieuwe wijken op Zuid daadwerkelijk op Zuid wil houden, dan moeten hun scholen exclusief en niet gemengd zijn. Ze hebben een voorkeur voor een gespecialiseerd lyceum met vwo en eventueel havo en zonder mavo.  

Tegelijkertijd is uit onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs bekend dat voor kinderen uit gezinnen met een lagere sociaaleconomische status, juist brede en gemengde scholen goed zijn. Kinderen uit lagere niveaus kunnen zich dan optrekken aan kinderen van hogere niveaus. Een mavoleerling stroomt op zo’n school makkelijker door naar de havo. 

De Hugo de Groot was zo’n brede gemengde middelbare school, in de wijk Charlois. De school werkte als een magneet. Hij trok kinderen uit heel Rotterdam-Zuid en daarbuiten. Er kwamen zelfs kinderen uit Rhoon. De school bood onderwijs op mavo-, havo- en vwo-niveau en verdubbelde in een paar jaar tijd het aantal leerlingen. Voormalig directeur Eric van ’t Zelfde vond het belangrijk dat de school een onderdeel was de wijk en wilde binnen die school kansen creëren. Verheffen binnen de wijk dus. 

Uitgerekend deze middelbare school verhuist in augustus 2023 naar de Laan op Zuid. De naam van de school blijft ongewijzigd, maar van de brede scholengemeenschap blijven alleen de havo- en vwo-afdelingen over. De mavo-afdeling verhuist naar Rotterdams Vakcollege De Hef, een bestaand vmbo in de Afrikaanderwijk, met overwegend minder kansrijke kinderen. 

In het licht van kansengelijkheid is het afstoten van een mavo-afdeling slecht nieuws. Vier jaar geleden constateerde de Inspectie van het Onderwijs in de jaarlijkse Staat van het Onderwijs al dat dergelijke ingrepen zorgen dat leerlingen nog eerder gescheiden worden. “Dit is relatief ongunstig voor laatbloeiers en dat zijn juist vaker leerlingen van lager opgeleide ouders”, staat in het rapport.

De Inspectie constateert verder dat het vroeg selecteren van leerlingen leidt tot grote verschillen tussen leerlingen van hoog- en laagopgeleide ouders en minder kansen voor leerlingen van laagopgeleide ouders. Voor leerlingen is het ook fijn als er meerdere niveaus aangeboden worden op een school. Ze kunnen havo proberen en als ze dat niet halen, hoeven ze niet van school af. Wie het op de nieuwe Hugo op de havo niet redt, zal naar een andere school moeten, zoals de Hef in de Afrikaanderwijk. 

2020-04-VB-schuif-op-zuid-Hilde-Speet-4b
Beeld door: beeld: Hilde Speet

Op de fiets

Een ander gevolg van de herstructurering is dat veel wijken op Zuid hun middelbare scholen verliezen. In Charlois, een gebied met een kleine 70.000 inwoners, blijft nog maar een middelbare school over: de Julianamavo. Door verhuizing, opsplitsing en samengaan hebben Lombardijen, Zuidwijk en Pendrecht helemaal geen school meer voor voortgezet onderwijs.

Het gevolg is dat een zeer groot deel van de tieners uit die wijken moeten gaan reizen naar een school in Feijenoord of IJsselmonde. Een dure kwestie voor vaak arme gezinnen. Een grotere afstand tussen huis en school betekent immers óf de aanschaf van een ov-abonnement óf een fiets. 

Daarnaast zijn er veel scholieren (of hun ouders) die het liefst een school in de buurt kiezen. Zij moeten nu noodgedwongen daarbuiten op zoek. Zo sprak ik Lois Iwaarden en haar vader Maarten op een scholenmarkt in het Maasgebouw bij de Kuip. Lois woont in Charlois en bezocht de afgelopen maanden diverse scholen in Rotterdam en omgeving. Ze vindt de meeste “wel gezellig”.

Voor haar gaat het tussen Lyceum Rotterdam in het Centrum en het Dalton Lyceum in Barendrecht. “We hadden best naar de Hugo gewild, maar die school verhuist over enkele jaren naar de Kop van Zuid”, zegt vader Maarten. “Dat betekent dat Lois halverwege haar opleiding niet meer naar een school in Charlois kan.” Wat de leerling voor Zuid zou behouden? “Als de Hugo gewoon in Charlois bleef en leerlingen onderwijs zouden krijgen dat hen op hun zelfstandigheid aanspreekt”, zegt haar vader. 

Scholen met een wijkfunctie zijn bovendien belangrijke partners in de strijd tegen kansenongelijkheid. Het eerst zwakke, maar nu excellente Melanchthon Kralingen op de andere Maasoever is een goed voorbeeld: de school haalt letterlijk de buurt naar binnen, heeft inpandig een vergaderzaaltje voor de buurt en er is een filiaal van de bibliotheek. Ook de oude Hugo de Groot had een sterke relatie met de eigen wijk.

Plan ontbreekt

Hoewel in de media het sociale programma werd bejubeld, blijkt achter de scholenhussel op Zuid vooral een bouwagenda schuil te gaan. In de drie grote vernieuwingsgebieden op Zuid moeten mooie, nieuwe scholen komen die kinderen uit hogere sociaaleconomische klassen ertoe bewegen op Zuid naar school te gaan. De aanname is dat hun kansarme leeftijdsgenoten daar vanzelf van meeprofiteren, maar dat is vanuit het huidige plan weinig aannemelijk, omdat kansrijke kinderen liever niet naar een gemengde school gaan. 

Als het schoolbesturen en gemeente te doen was geweest om gelijke kansen creëren, dan zou het zwaartepunt gelegen hebben bij inhoudelijk goede scholen. Scholen die ook sterke banden hebben met de wijk, zoals de oude Hugo de Groot of het Melanchthon Kralingen. Dat soort scholen bestrijden segregatie veel beter en bieden meer kansen aan kinderen die van huis uit minder meekrijgen. Maar dat soort scholen trekken geen leerlingen uit de hogere sociale klassen. 

Verantwoording

Voor dit artikel is gesproken met onder meer directeuren van brede scholengemeenschappen. Ook zijn verschillende directeuren van vmbo-scholen benaderd. Zij gaven te kennen dat ze van hun besturen niet mochten meewerken. Op hun beurt verwezen de besturen door naar de gemeente Rotterdam voor een reactie. 

Voorafgaand aan publicatie is dit artikel voorgelegd aan de gemeente Rotterdam en schoolbesturen BOOR, CVO en LMC. In een gezamenlijke reactie noemen ze het artikel “eenzijdig en onvolledig”. Het zou geen recht doen aan de realiteit van de herstructurering van het voortgezet onderwijs op Zuid. 

De partijen benadrukken het oorspronkelijke doel van de plannen. “Een gevarieerd, solide en toekomstbestendig voortgezet onderwijs op Rotterdam-Zuid voor alle leerlingen die wonen in Rotterdam-Zuid, zowel de huidige als de toekomstige leerlingen. Dat staat ook in het convenant, dat in 2018 door de gemeente en schoolbesturen is ondertekend.

Door de herstructurering ontstaan scholen van gezonde omvang en met aansprekende keuzemogelijkheden voor ouders en leerlingen, zoals een groot op sport georiënteerd scholencomplex bij het nieuwe stadionpark, meer aandacht voor techniek, een categoraal gymnasium en een extra school voor havo-vwo op de Kop van Zuid. De kwaliteit van het onderwijs staat hierbij voorop. De gemeente en de schoolbesturen zijn een samenwerking aangegaan, die overigens uniek is voor Nederland, en werken met veel enthousiasme aan de vernieuwing van het onderwijsaanbod.”

Dit onderzoek is een samenwerking tussen Vers Beton en lokale omroep OPEN Rotterdam en wordt mogelijk gemaakt door het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek en de supporters van Vers Beton. Dit was het tweede artikel in het onderzoeksdossier School op Zuid. Alle artikelen en bijbehorende vidcasts vind je op onze dossierpagina.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

  1. BOOR: vier vestigingen op Zuid (2431 leerlingen); elf vestigingen in Noord (6637 leerlingen). 

    CVO: zes vestigingen op Zuid (2599 leerlingen); acht vestigingen in Noord (3933 leerlingen).

    LMC: zes vestigingen op Zuid (2442 leerlingen); dertien vestigingen in Noord (4828 leerlingen). 

    Bron: Scholen op de Kaart ↩︎

  2. Het AD maakte deze kaart, die een overzicht van de belangrijkste veranderingen toont. ↩︎
  3. Bron: Masterplan Onderwijs: Bouwen aan de Toekomst (2017) ↩︎
  4. De enige verwijzing naar kansen(on)gelijkheid is deze: een groot deel van de kinderen op Zuid gaat niet in Zuid op school en dat kan leiden tot segregatie en kansenongelijkheid. ↩︎
  5. Zuid heeft relatief veel goedkope woningen. In het NPRZ-gebied bedraagt het percentage goedkope woningen 78 procent, in Charlois zelfs 87 procent. Ter vergelijking: in de regio is dat 55 procent. Als gevolg wonen er op Zuid ook relatief veel arme mensen. De gemeente wil (onder meer) met een groot woningbouwprogramma een evenwichtiger bevolkingssamenstelling krijgen. Bron: Masterplan Onderwijs: Bouwen aan de Toekomst ↩︎
  6. Lees hier meer over de ontwikkelingen rondom de Tweebosbuurt. ↩︎
  7. Lees meer op Wikipedia. ↩︎
  8. Afrikaanderwijk, Bloemhof, Hillesluis, Feijenoord, Oud-Charlois, Carnisse en Tarwewijk. ↩︎
  9. Hierin zijn onder andere gemeente Rotterdam, Rijk, onderwijs en werkgevers vertegenwoordigd. ↩︎
  10. Bron: Procesevaluatie Dagprogrammering Rotterdam Zuid: Zicht op invoering en mogelijkheden in de toekomst van onderzoeksbureau Sardes (maart 2020). ↩︎
  11. Dit blijkt onder meer uit  Procesevaluatie Dagprogrammering Rotterdam Zuid: Zicht op invoering en mogelijkheden in de toekomst van onderzoeksbureau Sardes. Hierin merkt een schooldirecteur op: De ruimte voor onze invloed was beperkt. Tien uur verlenging was het uitgangspunt, en daar moest je mee dealen. ↩︎
School op Zuid
Ronald Buitelaar

Ronald Buitelaar

Onderwijsjournalist/blogger – Nationale Prijs voor de Onderwijsjournalistiek 2014 – Schrijft, blogt en twittert over onderwijs en opvoeding – Standplaats: Rotterdam.

Profiel-pagina
hilde_speet

Hilde Speet

Fotograaf / Illustrator

Na haar grafische afstuderen in 2014 aan de WDKA begon Hilde Speet toch ook maar met fotograferen.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.

Advertentie

HNI_VB_600x500 PX_1