Voor de harddenkende Rotterdammer
FLB_20200429_Tenny Tenzer1
Tenny Tenzer (39) Beeld door: beeld: Florian Braakman

Tenny Tenzer (39) is werkzaam bij RTV Rijnmond en documentairemaker.1 Hij voelt zich op de eerste plaats Rotterdammer, en heeft een Indonesische moeder en een Indische vader. De vader van zijn vader was een Duitser die in het KNIL diende. Jarenlang werkte hij voor de Nederlanders in de kolonie, maar toen de Duitsers Nederland bezetten, veranderde de houding naar de Duitsers in Indië. Ze werden geïnterneerd. 

Tenzers opa werd op een schip gezet, maar dat werd in januari 1942 gebombardeerd en zonk.2 “Heel bizar eigenlijk. Er zijn veel zware verhalen uit die tijd. Lang werd er niet over gesproken. Ik merk dat mijn generatie wel meer vragen stelt.”

Goede band

Ook de ouders van de Rotterdamse muzikant Shalita Dietrich (31) zijn Indisch. Zij was als tiener al veel bezig met haar afkomst: “In mijn familie werd er amper over gesproken, maar ik had een goede band met de ouders van mijn moeder, en ik heb met hen veel over hun verleden kunnen praten.” 

Tijdens de bezetting van de Japanners3 werkte Dietrichs opa als dwangarbeider aan de Birmaspoorweg.4 Haar oma kwam in een kamp terecht. “In 1962 kwamen mijn oma, mijn overgrootmoeder en haar vier kinderen naar Nederland. Ze werden opgevangen door de zus van mijn oma, die hier al woonde. Mijn opa bleef nog een tijd in Nederlands-Nieuw-Guinea, omdat hij nog dingen moest regelen rondom hun huis en bezittingen.”

Tijdens de Dodenherdenking wordt expliciet ook stilgestaan bij mensen die, net als Dietrichs grootouders, slachtoffers werden van de onderdrukking van de Japanners.

FLB_20200430_Shalita Dietrich
Shalita Dietrich (31) Beeld door: beeld: Florian Braakman

Onvolledig verhaal

De Indische gemeenschap in Nederland5 is zeer divers qua etnische achtergronden,6 maar de meesten zijn naar Nederland gekomen toen de Republiek Indonesië werd uitgeroepen. De Japanners, die het gebied sinds 1941 bezetten, trokken zich op 15 augustus 1945 terug. Twee dagen later werd de onafhankelijkheid uitgeroepen. Daarop reageerde Nederland met de zogenoemde politionele acties.7 De Nederlandse regering erkende de Republiek Indonesië namelijk niet als onafhankelijke staat, maar zag de roep om een eigen land als een opstandige beweging binnen de kolonie.

Historicus Marjolein van Pagee (33) heeft een master in koloniale geschiedenis. Ze verdiepte zich in de Nederlandse koloniale bezetting van de Indische archipel toen ze een foto ontdekte van haar opa in Indonesië. “Mijn Nederlandse opa was dienstplichtig, werd opgeroepen en ingedeeld bij de Mariniersbrigade die op Oost-Java actief was. In 1947 zette hij voor de eerste keer voet aan wal in de kolonie. Door die foto ben ik gaan graven in zijn geschiedenis en heb ik het land meerdere keren bezocht. Ik besloot zowel Nederlandse als Indonesische veteranen te fotograferen en te spreken. En vervolgens ben ik verder gaan leren.”

Door haar onderzoek merkt Van Pagee dat we in Nederland niet het hele verhaal meekrijgen. “Er wordt onvolledige en foutieve informatie doorgegeven. Zo worden uitsluitend de 24.000 Nederlandse staatsburgers herdacht die omkwamen tijdens de Japanse bezetting tussen 1942 en 1945. Het werkelijke dodental van 4 miljoen wordt niet genoemd, omdat zij ‘slechts onderdanen’ waren in het koloniale apartheidssysteem.”

Ver-van-ons-bedshow

Van Pagee meent dat Nederland met veel mensenrechtenschendingen in Zuidoost-Azië is weggekomen. “Dit heeft allereerst met de afstand te maken”, legt ze uit. “De wreedheden vonden ver van huis plaats, Indonesië is een ver-van-ons-bedshow. Een tweede factor is de taalbarrière: Indonesiërs spreken geen Nederlands en kunnen dus niet meedoen aan het debat dat hier gevoerd wordt.8 Er is geen grote Indonesische migrantengroep in Nederland, met als gevolg dat het Indonesische perspectief hier nauwelijks is vertegenwoordigd.” 

De verhalen van de Indische gemeenschap zijn volgens haar niet representatief voor hoe Indonesiërs de Nederlandse bezetting hebben ervaren. “Anders dan met de koloniale geschiedenis in de Cariben wordt in deze context de stem van de onderdrukten niet gehoord. Een in Nederland wonende Indonesiër als Jeffry Pondaag9 doet moeite om hier verandering in te brengen, maar dat blijft summier en uitzonderlijk.”

FLB_20200429_Marjolein van Pagee
Marjolein van Pagee (33) Beeld door: beeld: Florian Braakman

Geschiedsvervalsing

Voor Van Pagee is “de geschiedvervalsing van het Comité 4 & 5 mei” aanleiding om niks te hebben met Dodenherdenking. “Ik vind het hele narratief problematisch. Ze beweren geen ‘daders’ te herdenken, maar leggen niet uit dat militairen als mijn opa, bezetters waren van de Indonesiërs! Naar mijn idee worden er dus wel degelijk daders herdacht op 4 mei. Dat is de reden dat ik niet meedoe aan die hypocriete vertoning. Ik stoor me aan het idee dat Nederland zich vandaag uitsluitend voorstelt als slachtoffer van Duits en Japans fascisme, terwijl we eeuwenlang ook zelf bezetters waren.” Ze sluit zich dan ook aan bij de gedachte achter de hashtag #geen4meivoormij, die Christa Soeters (met Javaans-Surinaamse roots) in 2016 in het leven riep. 

Shalita Dietrich en Tenny Tenzer zijn vanavond wél twee minuten stil. Dietrich: “Dat heb ik van huis uit meegekregen.” Tenzer: “Ik kijk meestal naar de uitzending op televisie, en vind het ook goed dat er wordt herdacht. Maar voor mij is 15 augustus een belangrijkere datum. Dat was pas echt het moment dat er een einde aan de oorlog kwam.”

Zaadjes planten

Tenzer is betrokken bij de Stichting Herdenking 15 Augustus, die jaarlijks zorgt voor een viering en herdenking in Rotterdam. “Ik zou graag het karakter van die bijeenkomsten wat aangepast zien”, zegt hij. “Het is nu vaak heel stoffig en formeel. Dat zorgt ook dat mensen van mijn generatie er minder mee hebben. Terwijl er zoveel te vieren valt. Ik zou herdenkingen graag wat minder protocollair zien en wat meer persoonlijk. Kijk, ik weet ook nog steeds niet wat er precies is gebeurd in het verleden, maar ik vind wel dat we daarover moeten blijven praten. Ik zie het als zaadjes planten. Als mensen interesse hebben, dan komt de rest vanzelf.”

Hij geeft aan dat hij er vroeger ook nooit mee bezig was. “Je leert op de basisschool over 4 en 5 mei, de jodenvervolging, de oorlog hier. Maar het stilstaan bij mijn roots is me vanuit huis ook nooit meegegeven, terwijl mijn vader de oorlog als jongetje daar wel heeft meegemaakt, en zijn vader verloor. Ik dacht altijd dat alle mensen die hierheen kwamen moesten vluchten voor de dood, maar ook dat blijkt niet te kloppen. Velen zijn ook vrijwillig vertrokken. Maar ze hebben dan alsnog hun geboortegebied achter zich moeten laten. En dan kwamen ze hier, maar werden ineens heel anders behandeld, terwijl het toch ook gewoon Nederlanders waren.”

Dietrich herkent dat. “Wat mij opvalt, is dat veel Indo’s enorm hun best hebben gedaan om hier te integreren. Ze hebben altijd geprobeerd om ‘zo normaal mogelijk’ te doen en zo min mogelijk op te vallen. Dat is mij ook met de paplepel ingegoten. En verder heb ik gemerkt dat veel Indo’s haast opkijken naar witte Nederlanders. Terwijl ik mijn kleurtje juist omarmd heb. Dat komt misschien ook door de tijdsgeest en het feit dat Rotterdam zo divers is.”

Eigen geschiedenis 
Nederlanders behandelden mensen in de kolonie verschillend, op basis van hun huidskleur en status. Marjolein van Pagee beschrijft het als volgt: “Je had de witte Europeanen bovenaan de ladder. Daaronder een middenklasse van Chinezen, Indiërs en Arabieren. Zij werden ‘vreemde oosterlingen’ genoemd, maar hadden nog net iets meer rechten dan de inheemse bevolking. Helemaal onderaan de ladder stonden de oorspronkelijke bewoners, die door de Nederlanders ‘inlanders’ werden genoemd. Gemengde Indische Nederlanders konden in al deze groepen terechtkomen. Dat hing ervan af of hun Nederlandse vader hen erkende.” 

Van Pagee wijst erop dat dit apartheidsbeleid ook zorgt voor verschillen in percepties over het kolonialisme. “Zo geloofden veel Nederlanders en Indische-Nederlanders lang in ‘Tempo Doeloe’ – de kolonie als paradijs. Maar de meeste Indonesiërs zagen deze periode juist als 350 jaar slavernij, onderdrukking, bezetting en roof.”

Eigen ervaringen opdoen

Door haar goede band met haar opa en oma, hoorde Dietrich vaak negatieve verhalen over Japanners. “Ik had in mijn tienerjaren daardoor een negatief beeld van Japanners. Ondertussen heb ik mijn eigen ervaringen opgedaan, die losstaan van de trauma’s van mijn grootouders.”

Tenzer zegt daar zelf niet echt mee te maken te hebben gehad: “Voor zover ik weet, speelt afkeer jegens Japanners in mijn generatie niet echt meer een rol. Dat is iets wat je vooral zag bij de eerste en tweede generatie Indo’s in Nederland. Ik ga zelf gewoon op vakantie naar Japan. Net zoals ik ook naar Indonesië reis, waar ik als Nederlander nog steeds hartelijk welkom word geheten. Ik zou deze zomervakantie eigenlijk weer gaan, samen met mijn zoontje Zenny. Ik vind het belangrijk om hem verschillende verhalen mee te geven. En hij mag me altijd alles vragen over zijn roots.”

FLB_20200429_Tenny Tenzer
Tenny Tenzer met zijn zoon Zenny Beeld door: beeld: Florian Braakman

Niet blijven zwijgen

Die openheid om over het verleden te kunnen praten, is iets waarop ook Dietrich meer van hoopt te zien in de toekomst: “Er is weinig over het trauma gepraat. Als er iets naars gebeurde, dan werd ook dat vaak goed gepraat. Mijn grootouders gaven ook aan niet echt behoefte te hebben om over de oorlog te praten, misschien deed het ze teveel pijn.”

Dietrichs overgrootvader was een Duitser. “Van hem weet ik niet zoveel. Aan die kant van de familie zijn er veel kinderen. Toen ik nog op de kunstacademie zat, heb ik geprobeerd een fotoproject te doen met alle neven en nichten van mijn vaders kant. Maar die lijken minder bezig te zijn met de familiegeschiedenis en hun Indische roots dan ik. Ook Indische vrienden die ik vertelde mee te werken aan dit artikel, hadden zoiets van: ‘moet dat nou’.” 

Dietrichs Indische vrienden vieren hun roots vooral met eten en samenzijn, legt ze uit. “Ook ik vind dat belangrijk hoor, maar ik merk dat het oorlogsverleden van mijn grootouders mij ook heeft gevormd. Mijn moeder zegt altijd: ‘Kijk nou naar het positieve, in plaats van altijd naar het negatieve’, maar het ís gebeurd en het heeft pijn gedaan. Ik vind niet dat we dat mogen negeren. Wat we er wel mee moeten, weet ik niet precies, maar het werkt voor mij niet om erover te blijven zwijgen.”

Over dit artikel

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Theater Rotterdam.

Tijdens de elfde editie van de manifestatie Theater Na de Dam zetten meer dan 500 jongeren in 40 projecten door heel Nederland zich in om 4 mei van betekenis te voorzien. Theater Rotterdam maakt samen met Rotterdamse jongeren digitaal magazine en podcast Terlantar / Ontheemd, over Nederlands-Indië ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Lees en beluister het project hier.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

  1. Hij maakte onder meer de tv-serie I.N.D.O., over de culturele erfenis van Nederlands-Indië. ↩︎
  2. Meer over deze scheepsramp en de doofpotaffaire die erop volgde, is te zien in de documentaire De ondergang van de Van Imhoff. ↩︎
  3. Japan (dat een alliantie had met Duitsland) viel in 1942 het Indische gebied binnen. Europeanen, Arabieren, Chinezen en Indiërs in het gebied kwamen terecht in zogenoemde Jappenkampen of moesten gedwongen arbeid verrichten. ↩︎
  4. Een in de Tweede Wereldoorlog onder Japans gezag door dwangarbeiders aangelegde spoorweg. De dwangarbeiders waren krijgsgevangenen, geselecteerde burgers uit de interneringskampen en veelal jonge Indonesische mannen. ↩︎
  5. Mensen die verbonden waren de kolonie Nederlands-Indië, zien zichzelf over het algemeen als Indisch. Wie het heeft over Indonesiërs, doelt op de oorspronkelijke bewoners die – toen de Japanners zich terugtrokken – de onafhankelijkheid uitriepen op 17 augustus 1945. Dat is een controversieel punt, want Nederland zag het overzeese gebied toen ook nog als ‘eigen’ en stuurde soldaten op een politiemissie om ‘orde op zaken te stellen’. Pas in 1949 aanvaarde Nederland onder grote druk van andere landen de onafhankelijkheid van Indonesië. ↩︎
  6. Meer hierover in dit rapport van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS). ↩︎
  7. De term politionele acties suggereert dat het geweld zich beperkte tot twee militaire acties. Het Nederlandse ministerie van Defensie stuurde in de jaren 1946–1951 bataljons, naar eigen zeggen om de orde en rust in Nederlands-Indië te herstellen. Historicus Marjolein van Pagee wijst erop dat dat misleidend is: in werkelijkheid was Nederland non-stop bezig met het bestrijden van de Republiek Indonesië. ↩︎
  8. Die taalbarrière probeert Van Pagee zelf te doorbreken door met haar stichting Histori Bersama publicaties over het koloniale verleden van Indonesië in meerdere talen aan te bieden. ↩︎
  9. Jeffry Pondaag is voorzitter van het Comité Nederlandse Ereschulden, dat al meerdere keren gelijk kreeg in rechtzaken tegen de Nederlandse staat over de oorlogsmisdaden van Nederlandse militairen in Nederlands-Indië. Nederland gaat echter telkens in beroep tegen de uitspraken. In enkele zaken kon dat niet meer en heeft de Nederlandse staat schadevergoedingen betaald aan slachtoffers. ↩︎
Sanneprofielfoto

Sanne Poot

Sanne Poot (1992) is zzp’er en noemt zichzelf ‘mediamaker’ – want journalist, eindredacteur, verslaggever, contentmanager en camjo is zo’n mond vol. Ze werd geboren in Bogotá, Colombia en groeide op in Vlaardingen (“óók 010”). Tijdens haar studie Journalistiek woonde ze in Utrecht, maar na haar afstuderen wilde ze niets liever dan terug naar Rotterdam. Sanne woont nu al weer zo’n zes jaar in Noord.

Profiel-pagina
braakman

Florian Braakman

Fotograaf

Florian Braakman (1988) is een autonoom-documentair fotograaf. Fotografie is een manier om vragen te stellen en grip te krijgen op onze snelle alledaagse realiteit. De poëtische, associatieve en verhalende kracht van het beeld staan centraal in zijn werk.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.