Voor de harddenkende Rotterdammer
versbeton_opinierubriek-03
Beeld door: beeld: Michael van Kekem

De ontwikkeling van het Rotterdam Central District (RCD), waar het Schiekadeblok deel van is, houdt de gemoederen al een tijdje bezig. Het gebied – tussen het Weena en het spoor, van de Statentunnel tot en met het Shell-gebouw – draagt nu twintig jaar deze naam, sinds de plannen voor het nieuwe Centraal Station. De afwezigheid van een haalbaar plan voor het Schiekadeblok, leidde in die periode tot achterstallig onderhoud én maakte het tot een voedingsbodem voor de huidige creatieve scene. 

Maar de levendigheid die het gebied nu kenmerkt is niet alleen iets van die laatste jaren. Dat bleek tijdens een goedbezocht ‘publiek college’ dat het Platform Wederopbouw en architectuurinstituut AIR op 21 januari organiseerden. Tegenover het beeld van monotoon kantoorgebied staat een rij voorbeelden van bedrijven die er gevestigd waren: van een ‘vermageringsinstituut’ (fitness) tot een geheelonthoudershotel.

Niet de ‘krenten’ maar het ensemble

Die diverse mix van bedrijven kwam tot stand doordat de grond in stroken van vier meter breed werd uitgegeven en de architectuur gericht was op openheid en flexibiliteit. Dat zorgde voor veel verschillende eigenaren en een subtiele samenhang in die verscheidenheid. De waardering voor het Schiekadeblok zit hem volgens architectuurhistorici dan ook niet in specifieke gebouwen (de ‘krenten uit de pap’), maar in het geheel aan gebouwen: het zogenaamde ‘stedenbouwkundig ensemble’. Het heeft namelijk een bijzondere structuur die zich nu nog steeds leent voor uiteenlopende vormen van gebruik.

“Terwijl de architectuur verschillend gebruik toelaat, zijn de huidige gebruikers juist onlosmakelijk verbonden met deze gebouwen”

Maar hoewel de gebouwen verschillend gebruik toestaan, blijkt de huidige mix van gebruikers juist onlosmakelijk verbonden met het Schiekadeblok. Het Rotterdamse adviesbureau Rebel kwam tot de conclusie dat dit ‘ecosysteem’ maatschappelijk en economisch zo waardevol is dat het door de overheid beschermd moet worden.1 Dat kan bijvoorbeeld wanneer de gemeente eigenaar of huurder van het vastgoed wordt en het voor een vast, laag tarief (onder)verhuurt. In andere gevallen kan de doelgroep middels het bestemmingsplan worden vastgelegd en/of kan de gemeente stijgende huurprijzen compenseren met subsidies.

Maar de gemeente heeft niet de intentie om eigenaar te blijven en een bestemmingsplan is er gek genoeg niet.2 De gebruikers zien de gemeente bovendien als onzekere factor als het gaat om het behoud van de gebouwen, omdat het stadsbestuur financieel belang heeft bij de ontwikkeling van dit stuk stad.

Regie houden

Dat zit zo. De gemeente werd begin 2000 ongewild eigenaar van de grond en een groot deel van de gebouwen in het gebied. Zij kocht dit om voormalig eigenaar LSI de liquide middelen te geven die voor een ontwikkeling nodig zijn (zoals dat bij de Markthal en De Rotterdam wel gelukt is). Hier kwam de ontwikkeling echter niet van de grond. Daarom moet hier – naast een goed stuk stad – ook nog steeds geld voor de gemeente uitkomen. Nog geen drie jaar geleden lagen er plannen om grote delen van het gebied te slopen. Als er nu een ontwikkelaar komt met een winstgevend maar rigoureus plan, moeten de historici van de gemeente dan niet heel stevig in de schoenen staan om sloop van de panden te voorkomen?

Onlangs besloot de gemeente om een optie te nemen op de aankoop van een strook grond naast het Schiekadeblok (de zogeheten spoorstrook) en de resterende drie panden in de Delftsestraat. De gemeente heeft het eerste recht op koop,3 om speculatie tegen te gaan. Met deze aankoop zou zij als tijdelijke eigenaar de regie kunnen houden over het hele gebied.

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Schrijf je hier in (of wijzig je voorkeuren) voor onze maandelijke architectuurnieuwsbrief om op de hoogte te blijven!

De procesmanager van de gemeente, Kees van Oorschot, verklaarde op 21 januari 2020 dat het huidige voornemen is om alle panden aan de Delftsestraat te laten staan. Maar, waarschuwt hij, het blijft uiteindelijk de politiek die nog een besluit moet nemen over de toekomst van dit gebied. Zonder bestemmingsplan zijn er weinig manieren om voor de langere termijn iets te garanderen. Tel daarbij op dat er veel woningen bijgebouwd moeten worden, ook in dit gebied. Dat zou zich lastig laten combineren met bijvoorbeeld nachthoreca, aldus Van Oorschot. 

Het is de vraag of de nota van uitgangspunten, die op 28 mei door de raad wordt vastgesteld, nog ruimte laat om kantoren of ook woningen in de spoorstrook te bouwen.

De overheid of de markt?

Een aantal gebruikers neemt het heft daarom in eigen hand. Zo laat architectuurhistoricus en Maaskant-expert Michelle Provoost laat namens haar bureau Crimson weten dat zij met een particuliere geldschieter bezig zijn een aantal panden in de straat te kopen4. Een achterliggend motief is om daarmee de panden van wederopbouw-architecten Maaskant en Oud te redden. Dat klinkt als een logische stap. Maar als architectuurhistorici zich genoodzaakt zien om zelf het culturele belang van architectuur veilig te stellen, is er toch iets aan de hand. Wordt de smaak van vermogende particulieren het nieuwe alternatief voor bescherming van erfgoed?

“Wordt de smaak van vermogende particulieren het nieuwe alternatief voor bescherming van erfgoed?”

Sinds de wederopbouwperiode kent Rotterdam de sterke behoefte om geen stad te maken die ‘af’ is. In de architectuur overheerst de voorkeur voor de open structuur die veel vrijheid biedt. Zo ook in het Schiekadeblok. Het is deel van de charme die de huidige gebruikers omarmen, maar ook de kwetsbaarheid: de opvattingen van erfgoed zijn hierdoor dynamisch. De intrinsieke waarde van de panden wordt snel over het hoofd gezien of verkeerd begrepen. Dat blijkt ook uit één van die visies van ontwikkelaars die de afgelopen tijd in de media opdoken: een plan waarin de gevels behouden blijven, maar de achterliggende gebouwen vervangen worden door hoogbouw.

Kaarten opnieuw geschud

Van werkplaats tot nachtclub, van restaurant tot vrijmetselaarsloge: de gebouwen aan de Delftsestraat hebben bewezen dat ze door hun open structuur een grote verscheidenheid aan gebruikers kunnen huisvesten. Behoud van de bestaande panden is dan misschien geen doel op zich. Maar behoud van het huidige ondernemersklimaat in het Schiekadeblok is dat wat ons betreft wel. En het is zeer de vraag of dat in glimmende nieuwbouw wel valt te reconstrueren. Veel creatieve ondernemers werden namelijk aangetrokken door het rauwe karakter, de lage huren en het saamhorigheidsgevoel. De creatieve scene is het kind dat met het badwater van financieel afgeschreven gebouwen dreigt te worden weggegooid. 

Als de gemeente regie voert, doet zij dit namens alle Rotterdammers. En gezien de grote interesse die er inmiddels zowel voor de grond als voor de wederopbouwpanden is, valt er dit keer ook echt wat te kiezen. Laat het spel daarom open gespeeld worden, waarbij de stem van de huidige gebruikers luid mag klinken. De waarde van dit gebied zit niet in de geveltjes, maar in de structuur en haar gebruikers. Hier kunnen we laten zien wat écht Rotterdams anno 2020 is: verandering omarmen maar ook de plekken koesteren die hebben bewezen te kúnnen veranderen.

Update 19-5-2020:

De Nota van Uitgangspunten en stedenbouwkundige modellen zijn inmiddels gepubliceerd, maar nog niet vastgesteld door de Raad. De precieze inhoud hiervan was bij het schrijven van dit artikel nog niet bekend. Deze opinie kan dan ook niet gelezen worden als reactie op de nota en planvoorstellen. Veel van de in het artikel beschreven uitdagingen en waardes zijn in de nota opgenomen.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

  1. Volgens Rebel kan inzetten op hergebruik en renovatie in plaats van sloop-nieuwbouw ook vanuit de duurzaamheidsambitie van Rotterdam reden zijn tot (deels) behoud van deze panden. Dit rapport mochten de auteurs onder embargo inzien.

    De Cultuurhistorische Verkenning die van het gebied gemaakt is raadt aan om de wederopbouw-architectuur van het Schiekadeblok zichtbaar te laten door hergebruik van bestaande bebouwing. ↩︎

  2. Formeel is het onmogelijk dat een gebied geen bestemmingsplan heeft. Toch is dat hier het geval. De huidige functies kunnen een tijdje ‘bevroren’ worden, maar dit biedt weinig zekerheid voor de langere termijn. ↩︎
  3. Op basis van de Wet Voorkeursrecht Gemeenten (WVG) ↩︎
  4. Crimson benadrukt dat de geldschieter en zij geen winstoogmerk hebben en daardoor minder vatbaar zijn voor financiële argumenten. De gemeente steunt hun voornemen om de panden te verwerven en op die manier te conserveren. ↩︎
0

Hedwig van der Linden

Hedwig van der Linden is als onderzoeker en architect werkzaam bij Studio for New Realities en de leerstoel Gebiedsontwikkeling TU Delft. Vanuit voorliefde voor wederopbouwarchitectuur en de ontwikkeling van een diverse stad is ze onderdeel van de werkgroep Platform Wederopbouw Rotterdam.

Profiel-pagina
0-2

Pieter Graaff

Pieter Graaff is architect en medeoprichter van het Rotterdamse bureau Open Kaart. Het is zijn specialiteit om de energie en ervaringsdeskundigheid van gebruikers in te zetten om tot betere plannen te komen. Daarnaast heeft hij een bijzondere interesse voor de idealen uit de wederopbouw.

Profiel-pagina
michael van kekem portret

Michael van Kekem

Illustrator

Michael van Kekem (1985) werkt als illustratief ontwerper en printmaker. Zijn werk bestaat uit het maken en creëren van redactionele illustraties, boeken, huisstijlen, artwork voor animaties, prints en producten zoals Very Manly Pins. Zeefdruk, digitale en handgetekende elementen zijn belangrijke aspecten in zijn werk.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.

Advertentie

HNI_VB_600x500 PX_1