Voor de harddenkende Rotterdammer
Portret Vers Beton
Beeld door: beeld: Anne-Claire Lans

Corona is een crisis met twee gezichten: dat van angst én hoop. Want, zo klinkt het bijvoorbeeld in VPRO Tegenlicht bij monde van psychiater Dirk de Wachter en trendvoorspeller Lidewij Edelkoort, deze kan ervoor zorgen dat de maatschappij zich eindelijk realiseert dat het nu écht anders moet. Weg met de wegwerpmaatschappij, het individualisme, de uitbuiting van de fossiele grondstoffen, de inkomensverschillen. Alles wordt anders!

Maar is dat wel zo? Als iemand daar iets over kan zeggen, dan is het Jan Rotmans. De hoogleraar transitiekunde houdt al decennia lang in de gaten hoe en waarom grote veranderingen plaatsvinden. Of het nu gaat over klimaat, economie, bedrijfsfilosofie of duurzaamheid. In dit gesprek vertelt Rotmans hoe hij denkt dat de coronacrisis de maatschappij zal beïnvloeden, in het bijzonder in Rotterdam. 

We beginnen bij het slechte nieuws: er gaat niet (vanzelf) bijster veel veranderen.

Lees hieronder verder, of beluister een uitgebreide versie van het gesprek als podcast!

Je hoort het overal: never waste a good crisis. Dit is hét moment om veranderingen door te voeren. Hoe zie jij dat?

“Ik ben verbaasd door het gebrek aan reflectie. Mensen denken dat er een revolutie uitbreekt, dat we over twee jaar geen lange vliegreizen meer maken. Dat is echt faliekante onzin: dat gebeurt nooit na zo’n crisis. Slechts een klein deel van de mensen verandert zijn gedrag, zo’n 5 à 10 procent. Het overgrote deel van de mensen en instituties valt terug in z’n oude patronen. Voor een echte transitie moet 25 procent van de mensen ‘om’ zijn. De resterende 75 procent komt daarna redelijk snel mee. Om die 25 procent van de mensen om te krijgen heb je dus een aantal stappen nodig. Nou, dan ben je alweer een generatie verder. Dat is ook de paradox van mijn boodschap: we hebben meerdere crisissen nodig om in te zien dat het echt anders moet. Crisissen zijn een voorwaarde om al struikelend verder te komen.”

Wat wil je tegen mensen zeggen die zich vastklampen aan het idee dat we beter en sterker uit de huidige crisis komen? 

“Crisissen helpen om transities te versnellen. Een transitie duurt een paar generaties, dus we kunnen hiermee tien of twintig jaar winnen. Maar een transitie begint niet bij een crisis. Het is vooral wensdenken dat door een crisis het hele systeem omklapt. Neem als voorbeeld de haven: tientallen kilometers met voor honderden miljarden aan petrochemie, olieraffinaderijen en kolencentrales. We hebben dat in honderd jaar opgebouwd. Denk je echt dat door deze crisis dat gebied in vijf jaar tot stilstand komt? Je kan niet verwachten dat zo’n industrie door deze crisis opeens helemaal duurzaam wordt. Dan heb je toch geen gevoel voor de complexiteit van de realiteit? Ik begrijp soms niet dat mensen dat niet begrijpen.”

Portret Vers Beton
Beeld door: beeld: Anne-Claire Lans

Laten we dit specifieker maken. Welke veranderingen zie jij door deze crisis ontstaan in Rotterdam? 

“Dan is toch de meest voor de hand liggende: de haven. Ik las vorige maand in het Algemeen Dagblad een interview met Allard Castelein (president-directeur van Havenbedrijf Rotterdam, red.). Hij zegt daarin dat we minder afhankelijk moeten worden van olie en steenkool, en meer en sneller moeten investeren in duurzaamheid, omdat de haven anders te kwetsbaar wordt. Ja, hè hè. Hoe lang waarschuw ik daar al niet voor? Gelukkig zie ik nu een verandering ten goede, als ik de situatie vergelijk met vijf of tien jaar geleden. Bij de havenbedrijven zelf zie ik dat veel minder. Daar is het nog 90 procent business as usual.”

Wat kunnen wij als Rotterdammers doen om deze verandering in de haven te versnellen?

“Het beste kun je weerstand organiseren. Dat komt nu altijd vanuit een relatief klein clubje milieuactivisten. Wij moeten met z’n allen, vanuit het besef dat het écht, écht urgent is, invloed op de politiek en de bedrijven uitoefenen. Paul Polman (voormalig ceo van Unilever – IJ) zei ooit: ‘als een groep consumenten zich verenigt en zich massaal tegen een multinational keert, dan kunnen zij deze binnen een paar maanden laten omvallen’. Dat is de macht die burgers en consumenten hebben, alleen is het besef daarvan nog niet tot ons doorgedrongen. Dat noem ik de illusie van machteloosheid.” 

“Shell ligt bijvoorbeeld niet zozeer wakker van politieke druk en rechtszaken, want het heeft de beste juridische afdeling ter wereld en wint vrijwel alle rechtszaken. Maar het bedrijf ligt wél wakker van de zes miljoen mensen die vorig jaar de straat op gingen tegen klimaatverandering, waarvan 90 procent jongeren waren. Shell was altijd de populairste werkgever onder jonge studenten van TU Delft en TU Eindhoven. Maar nu niet meer. Vroeger waren we trots op Shell. Als je nu op een feestje vertelt dat je voor Shell werkt, dan heb je wat uit te leggen. En dát vindt Shell niet leuk!”

“Er is meer saamhorigheid, we zijn aardiger voor elkaar. Iedereen vraagt hetzelfde: waarom doen we dat niet altijd zo? Ook na de economische recessie van 2008 ontstond er een explosie aan burgerinitiatieven”

Welke transitie zie je nog meer aankomen in Rotterdam?

“Er is nu een explosie aan initiatieven om kwetsbare mensen te helpen. Meer saamhorigheid, we zijn weer wat aardiger voor elkaar. En iedereen vraagt hetzelfde: waarom doen we dat niet altijd zo? Dat zag je ook na de economische recessie van 2008, toen was er een explosie aan burgerinitiatieven. Sindsdien hebben we in Nederland vijfhonderd energiecoöperaties, vierhonderd zorgcoöperaties en talloze voedselcoöperaties. Mensen willen zelf iets doen, maar willen ook weer weten waar hun eten vandaan komt, en of hun energie schoon is. Dat noem ik samenredzaamheid.” 

In die ‘samenredzaamheid’ moet de overheid wel veel meer gaan investeren, bijvoorbeeld door buurten voor een paar jaar een eigen budget te geven. Zo’n buurt moet natuurlijk na een paar jaar wel uit kunnen leggen wat zij ermee gedaan heeft. Maar dan geef je vertrouwen, terwijl we nu een samenleving hebben die bol staat van wantrouwen. Burgers zitten klem tussen de bureaucratie van de overheid en de kilte van de markt. Dat is geen prettige positie.”

“En: stop met burgerinitiatieven te willen sturen van bovenaf. De gemeente bemoeit zich er te veel mee, al tientallen jaren, ook al gebeurt dat vanuit de beste bedoelingen. Ik heb dat in mijn eigen straat in Kralingen meegemaakt, die ik duurzamer wilde maken. Er woont hier ontzettend veel kennis. Adriaan Geuze (landschapsarchitect van onder meer de nieuwe Coolsingel en het Stationsplein, IJ) woont aan de overkant, en er wonen ook een paar duurzaamheidsexperts. We hadden een plan gemaakt om energiescans uit te laten voeren. Toen vond de gemeente ons een interessante casus en wees een ambtenaar aan die zei: ik ga jullie helpen met het maken van die energiescans. Toen bleek dat dat twee keer zo duur was als wanneer we het zelf wilden. Mensen werden boos, we kregen ruzie met de gemeente, en het hele initiatief viel zo uit elkaar.”

Niet alleen de haven, ook onze zelfredzaamheid gaat dus veranderen door de coronacrisis. Wat nog meer?

“We hebben in Rotterdam een recordaantal zzp‘ers, entrepreneurs en startups. Die komen in de problemen. Want als er een crisis is, dan is Rotterdam altijd de stad die het hardst wordt getroffen. De tegenstellingen zijn hier namelijk het grootst: tussen hoog- en laagopgeleid, tussen arm en rijk, tussen noord en zuid… Er wordt nu massaal bezuinigd, en de rekening daarvoor komt op het bord van de gewone mensen, de middenklasse en onderklasse. Terwijl eigenlijk de multinationals daarvoor op moeten draaien.”

Portret Vers Beton
Beeld door: beeld: Anne-Claire Lans

Maar je kunt als advocaat van de duivel ook vragen: als een systeem bij weerstand omvalt, is het het dan wel waard om te redden?

“Cynisch gesproken ruimt een crisis inderdaad op. Maar: we bouwden niet voor niets aan die nieuwe economie. We waren niet meer tevreden met het oude en wilden toe naar meer lokale en kleinschalige werkgelegenheid. De overheid wordt heel belangrijk om die nieuwe economie nu overeind te houden. Sociale ondernemingen zijn daarin goud waard. De gemeente probeert bijvoorbeeld al jaren mensen aan het werk te krijgen die langdurig buiten de boot vallen, maar het lukt ze gewoon niet. Je kan dat beter aan sociale ondernemingen overlaten: die zijn daar creatiever in, en het kost minder geld en bureaucratie. Maar die sociale ondernemingen hangen nu aan het infuus. Dus moeten we het of straks allemaal opnieuw opbouwen of nu ervoor zorgen dat je delen in stand houdt.”

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Op de hoogte blijven van Vers Beton per mail? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

“Je ziet ook dat in een crisis de tegenstellingen eerder groter dan kleiner worden. Ze leidt tot polarisatie en verdeeldheid. De zorg is daar het beste voorbeeld van. We hebben dertig jaar lang bezuinigd op de zorg. En wat houdt ons nu overeind? De mensen in de zorg nu worden onderbetaald, moeten werken voor rendement en efficiëntie, krijgen nauwelijks de mogelijkheid om zich te ontplooien en worden ondergewaardeerd. En dat zijn nu opeens de helden? Dat is wel wrang, dan moeten we ze echt beter betalen en waarderen. Ook de zorg moeten we dus anders organiseren, meer regionaal, anders valt deze weer om bij de volgende crisis. Dat kost ook meer geld, wat we uiteindelijk betalen via extra belasting. Maar ja. Moet ik dan van mensen die het al lastig hebben, nog meer belasting vragen? Laat daarom de bovenste 20 procent van de inkomens, die extra kosten betalen voor de onderste 20 procent.”

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Inge Janse

Inge Janse

Inge Janse (1981) is geboren en getogen in Nieuw-Lekkerland en woont in Delfshaven. Hij werkt als freelance journalist, redacteur en presentator.

Profiel-pagina
Portret LansRader

Anne-Claire Lans

Fotograaf

Anne-Claire Lans is een conceptueel en documentair foto- en videograaf uit Rotterdam. In 2009 startte zij haar creatieve carrière aan de Willem de Kooning Academy en is daar opgeleid tot allround creator. Ze heeft vaak een antropologische insteek in haar werk, doet onderzoek naar gemeenschappen en subculturen en vertaalt dit “onderzoek” vervolgens vaak naar conceptueel werk.
Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.