Voor de harddenkende Rotterdammer
2-Museum-Boijmans-Van-Beuningen—Museumpark-day-view
Beeld door: beeld: Mecanoo

“Openen en verbinden. Dat zijn de sleutelwoorden”, zegt architect Francine Houben enthousiast, wanneer ze haar visie op de vernieuwing van museum Boijmans van Beuningen toelicht aan de hand van de maquettes, schema’s en artist impressions die haar bureau Mecanoo de afgelopen maanden heeft gemaakt. Ze laat zien hoe zij de verschillende monumentale gebouwonderdelen van het museum opnieuw met elkaar wil verbinden en voorzien van nieuwe, eigentijdse toevoegingen. Zo ontstaat een open museum, dat de toekomst kan trotseren. Ziedaar in ultrakort bestek de visie die Mecanoo met de ambitieuze renovatie voor ogen staat.

air_logo_groot

Lees meer

Mogelijk gemaakt door

Dit artikel is tot stand gekomen dankzij het Architectuur Instituut Rotterdam

Eenvoudig was het niet om tot die oplossing te komen, zegt Houben. “Het museum zou de spiegel moeten zijn van de veranderende samenleving. Het is nu te veel naar binnen gekeerd, waar het veel opener zou moeten zijn. Vanbinnen is het een doolhof. Mede door die factoren functioneerde het museum niet goed in de stad en niet voor het publiek.”

Mecanoo raakte in augustus vorig jaar betrokken bij de renovatie, deed met twee andere bureaus mee aan de finaleronde van de selectieprocedure, en won uiteindelijk. Sinds dat moment zijn de architecten gedreven om het gebouw in al zijn facetten te doorgronden. De start was lastig, omdat het museum toen al zijn deuren had gesloten. De speurtocht naar de essentie van het museum begon daarom vanuit het Museumpark, in de archieven en op basis van alles wat er in de loop der jaren al over Boijmans was onderzocht.

Scandinavische architectuur

Het hoofdgebouw van het Museum Boijmans van Beuningen is ontworpen door toenmalig stadsarchitect Ad van der Steur. Hij deed langdurige studies, bracht museumbezoeken door heel Europa en deed veel inspiratie op in de Scandinavische architectuur van dat moment, zoals het stadhuis van Stockholm. In 1935 ging Boijmans voor het publiek open.

Al tijdens de Tweede Wereldoorlog bestudeerde Van der Steur hoe het museum kon uitbreiden. Het duurde tot begin jaren zeventig voordat dat gebeurde: architect Alexander Bodon ontwierp een museumzaal – nog altijd de grootste zonder ondersteuning in Europa – met een nieuwe ingang. Architect Hubert Jan Henket voegde in 1991 een paviljoen aan het museum toe: dat was eerst tentoonstellingsruimte maar deed tot het moment van sluiting in 2019 dienst als restaurant. In de periode 1998-2003 werkte het Gentse architectenduo Robbrecht en Daem aan een uitbouw van het museum die grotendeels voor de Bodonvleugel1 kwam te staan en die een kantoorgebouw en een bibliotheek herbergt.

In het huidige museumcomplex gaan vier tijdlagen schuil. Het deel ontworpen door Van der Steur2 is een Rijksmonument. Dat geldt ook voor de nu van buitenaf vrijwel onzichtbare Bodon-zaal. Beide andere toevoegingen hebben dat predicaat niet, meent Houben. “De Van der Steurvleugel en de Bodonvleugel maken deel uit van de collectie van Boijmans”, legt ze uit. “Maar je loopt op een heel andere manier door de zalen van Van der Steur, dan door de zalen van Bodon die door hun omvang een heel aparte ruimtelijkheid en lichtinval hebben. In het museumdeel van Van der Steur zijn de zalen soms aaneengeschakeld met mooie doorkijkjes. Je loopt van ruimte naar ruimte volgens een vaste route. Dat geldt niet voor Bodon: in die zalen kun je je eigen route kiezen, de indeling is flexibel door de grote ruimte en er zijn meerdere doorgangen.’

Gordiaanse knoop

Lange tijd probeerden de architecten van Mecanoo de extra vierkante meters waar het Programma van Eisen om vroeg – in totaal bijna 2.700 vierkante meter – te ontwerpen binnen die twee belangrijkste museumonderdelen. “Maar dat bleek onmogelijk”, stelt Houben. “Je kunt niet zomaar op het glazen dak van Bodon bouwen. Je kunt door de schaduwwerking niet zomaar hoogbouw toevoegen aan Van der Steur. Je moet ook niet in de kelder willen, want dat brengt te veel risico’s met zich mee. De opgave bleek een nauwelijks te ontwarren Gordiaanse knoop.”

11-Museum-Boijmans-Van-Beuningen—Passage-connector-and-logistics
Beeld door: beeld: Mecanoo

Systematisch ontwarren van die knoop leidde toch tot een oplossing. Waarbij de rijksmonumentale vleugels van Van der Steur en Bodon een bijzondere behandeling vereisten. “Door met subtiele ingrepen te werk te gaan, zijn die twee vleugels beter toegankelijk te maken voor mensen in een rolstoel en kunnen heldere routes ontstaan. Het gaat om slimme veranderingen, met chirurgische precisie uitgevoerd, zoals het in ere herstellen van de spilfunctie van de monumentale trap in de Van der Steurvleugel”.

Barrière voor het uitzicht

Mecanoo bestudeerde ook het effect van de twee laatste toevoegingen: die van Henket en Robbrecht en Daem. Houben: “Het paviljoen van Henket verspert het zicht op de museumtuin, vanuit de Van der Steurvleugel. Het voorstel is om dit paviljoen te demonteren en te verplaatsen naar een plek waar het goed tot zijn recht komt. Daarmee wordt de museumtuin groter en weer verbonden met Boijmans en het monument van G.J. de Jongh. Bovendien verbetert het de oriëntatie vanuit het museum.”

“De aanbouw van Robbrecht en Daem is een ongelukkige ingreep geweest”, zegt Houben. “De gehele Bodonvleugel werd erdoor ingepakt en verstopt. Voor het publiek werd de routing buitengewoon ingewikkeld: een doolhof. Tentoonstellingstechnisch waren het ongelukkige ruimtes. Het blijkt dat de aanbouw indertijd ook technisch slecht is uitgevoerd. De aannemer ging failliet, heel ongelukkig allemaal. Wij stellen voor alleen de kelder en fundering van dit deel te gebruiken.” 

4-Museum-Boijmans-Van-Beuningen—City-entrance
Beeld door: beeld: Mecanoo

Daar komt nog een ander punt bij. “Het transport van kunstwerken voor uitleen, maar ook voor het inrichtingen van tentoonstellingen, is belangrijk voor het museum”, legt Houben uit. “De voorziening hiervoor, het ‘loading dock’, is nu op de plaats van de laatste nieuwbouw, tussen de vleugels van Van der Steur en Bodon. Terwijl deze plek veel beter geschikt is als nieuwe museumingang aan Museumparkstraat. Het loading dock kan worden verplaatst naar, bijvoorbeeld, de Westersingel.

Buiten de grenzen kijken

“Kijk eens buiten de plotgrenzen3,’ benadrukt Houben daarom. “De eerste uitbreidingsplannen gingen al in de richting van de Westersingel. Betrek die dus ook in de nieuwe plannen.” Langs de Westersingel staan grote villa’s, veelal in gebruik als kantoren. Met de eigenaren van de nummers 97 tot en met 102 zijn gesprekken gaande om hier niet alleen een entree naar het Museumpark te maken, maar ook om het kantoorgedeelte van het museum daarin onder te brengen.

“Boijmans is een combinatie van twee vleugels, die we ontklonteren door er een publieke route tussen te brengen, een organische slinger met een eigen bewegingsesthetiek”

Buiten de plotgrenzen denken, kan zich dan opeens heel ver uitstrekken. De nieuwe Mecanoo-vleugel bestaat dan ook uit een lange, soms meanderende passage, die zich uitstrekt van de Museumparkstraat, tussen de bouwdelen van Van der Steur en Bodon door, de museumtuin in. Om te eindigen bij een nieuw te bouwen paviljoen achter de villa’s met nummers 97 tot en met 102 aan de Westersingel. Houben: “Boijmans is een combinatie van twee vleugels, die we ontklonteren door er een publieke route tussen te brengen, een organische slinger met een eigen bewegingsesthetiek. Elk onderdeel op de route komt zo beter tot zijn recht, de museumonderdelen en de buitenruimten.”

Openen naar de stad

Deze Mecanoo-passage is zo transparant mogelijk en krijgt een groen dak, met het oog op de verduurzaming van het complex. “Door die transparantie komt hij tegemoet aan de trend die je bij vrijwel alle musea tegenwoordig ziet: ze zijn bezig zich te openen naar de stad.” Bijkomend voordeel bij dit ontwerp is dat bezoekers, vooral ook jongeren, naar binnen kunnen en rustig verder kunnen wandelen, zonder al entree te hoeven betalen, legt Houben uit. “Er ontstaat een publieke route, waardoor je op een andere manier door het museum heen loopt, langs de binnenhoven en de museumtuin. De bezoeker hoeft pas te betalen bij de toegang tot de museumonderdelen.”

7-Museum-Boijmans-Van-Beuningen—Passage-connector
Beeld door: beeld: Mecanoo

Deze passage, de ‘verbinder’, begint op de hoek van Westersingel en Museumpark met een gebouw voor een kenniscentrum, groepsruimten en ruimte voor evenementen. In de visie heeft dit de vorm van een bescheiden toren, die tegenwicht biedt aan de andere kant van de straat gelegen Arminiuskerk. De toren gaat trapsgewijs over in een royale entree en een lage promenade. Deze nieuwe entree komt in deze visie tussen de bouwdelen van Van der Steur en Bodon in, met de museumwinkel en een grand café – wellicht verdiept aangelegd. 

Dan slingert de promenade zich tussen beide rijksmonumenten door naar de museumtuin, om uit te komen bij het nieuwe paviljoen met een expositiezaal, een educatieve ruimte en een restaurant. Door een goede programmering in de evenementenruimten, de binnenplaats en de educatieruimte zullen veel meer jongeren dan nu hun weg naar het museum kunnen vinden, is het idee. De gemeenteraad is vandaag geïnformeerd over de visie die Mecanoo voor Boijmans heeft ontwikkeld. Afhankelijk van het budget en het oordeel van de raad, kunnen in de ontwerpen nog wijzigingen worden gemaakt.

Mecanoo’s visie op Boijmans geeft aanknopingspunten om niet alleen de museumtuin op te knappen. “De renovatie van Boijmans kan een katalysator zijn om van het Museumpark een echt stadspark te maken”, zegt Houben. “Door meer routes aan te leggen in het park en door onze Mecanoo-passage ontstaat een wandelnetwerk tussen alle instellingen die zich in of aan het park bevinden en daardoor beter zichtbaar worden. Zo kun je straks een rondje Museumpark wandelen langs routes die alles met elkaar verbinden. Dat werkt uiteindelijk inspirerend voor de hele stad.”

robbrechtendaem_lvd_1

Lees meer

Architecten reageren op dreigende sloop van hun jongste Boijmans-vleugel

De uitbreiding van nog geen 20 jaar geleden moet mogelijk ook wijken voor de vernieuwing.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

  1. Dit is de vleugel met de grootste tentoonstellingszaal op de eerste verdieping, die van buitenaf niet zichtbaar is. Deze bakstenen vleugel is op dit moment ingepakt in de betonnen gevel van Robbrecht en Daem. ↩︎
  2. Dit is het oudste deel van het museum, het gedeelte met de toren erop. ↩︎
  3. De plotgrens is de grens waarbinnen de huidige gebouwen staan. ↩︎
Ben Maandag

Ben Maandag

Ben Maandag publiceert sinds 1988 over architectuur, stedenbouw, ruimtelijke ordening en geschiedenis van Rotterdam en levert bijdragen aan uiteenlopende media. Zijn laatste boek is
‘Stadsvernieuwing in Rotterdam, 50 jaar bouwen in de buurt’.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.