Voor de harddenkende Rotterdammer
Bron: beeld: www.youtube.com

Liever lezen? Hieronder vind je het uitgeschreven minicollege van hoogleraar empirische criminologie Richard Staring:

Allereerst: wie schuilen er eigenlijk achter achter dit – strikt genomen onjuiste – label van ‘ongedocumenteerden’? Deze migranten zijn namelijk vaak wel gedocumenteerd. Omdat ze bekend zijn vanuit de asielprocedure en als asielzoeker met naam en toenaam bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en de overheid gedocumenteerd zijn. Zij zijn daarna met onbekende bestemming vertrokken (MOB) vanuit de asielprocedure, nadat ze zijn afgewezen door de IND als asielzoeker. 

Het zijn ook de migranten die geregistreerd zijn omdat ze een toeristenvisum of een studentenvisum hebben gekregen en zijn gebleven nadat de geldigheid van het visum is verstreken. Het kunnen ook Surinaamse migranten zijn die ver na de onafhankelijkheid van Suriname naar Nederland zijn gekomen om zich bij hun familie te voegen. 

Zij hebben weliswaar formeel geen recht meer op het Nederlands burgerschap maar voelen zich door de eeuwenoude koloniale band op en top Nederlander. Het kunnen ook mensen zijn die zich met hun huwelijk in Nederland hebben gevestigd, voor hun verblijfsvergunning afhankelijk waren van hun partner en na hun scheiding zijn gebleven. 

Kortom, het zijn mensen die op verschillende manieren gedocumenteerd kunnen zijn. Hun gemeenschappelijkheid schuilt in de omstandigheid dat zij niet of niet meer beschikken over geldige verblijfsdocumenten. De overheid spreekt juridisch over vreemdelingen die niet rechtmatig verblijven, maar gebruikt voor deze groep ook de term ‘illegalen’ of irreguliere migranten.   

“Deze vreemdelingen hebben recht op juridische bijstand, als minderjarige recht op onderwijs en recht op medisch noodzakelijke zorg”

Hebben deze vreemdelingen naast de omstandigheid dat het hen aan rechtmatig verblijf ontbreekt, ook niet de andere rechten die de reguliere burgers wel hebben? Om het verhaal kort te houden: deze vreemdelingen hebben recht op juridische bijstand, zij hebben als ze minderjarig zijn recht op onderwijs en – dit is belangrijk voor dit minicollege – alle vreemdelingen zonder rechtmatig verblijf hebben recht op medisch noodzakelijke zorg. Als zij de rekening niet kunnen betalen, kan de zorgverlener de rekening voor de verleende medisch noodzakelijke zorg declareren.  

Dan is de logische vervolgvraag wat dan medisch noodzakelijke zorg is aangezien artsen de medische plicht hebben om iedere patiënt zonder onderscheid verantwoorde zorg te bieden. Het betreft in algemene zin die zorg die wordt vergoed vanuit het basispakket maar bijvoorbeeld tandheelkundige zorg valt daar niet onder. Het is de behandelend arts die bepaalt wat gegeven de situatie medisch noodzakelijk is. In een recent advies van de Landelijke Huisartsen Vereniging stellen zij dan ook dat “iedere arts en ieder ziekenhuis illegalen moeten helpen”.

Kwetsbaarder voor gezondheidsklachten

Uit de beschikbare literatuur en ons onderzoek weten we dat ongedocumenteerde migranten, meer dan burgers en migranten die beschikken over verblijfsdocumenten, kwetsbaar zijn voor gezondheidsklachten: zowel wat betreft de lichamelijke als geestelijke klachten. Dit heeft verschillende oorzaken die ik hier niet allemaal even uitgebreid wil behandelen, maar die in belangrijke mate gerelateerd zijn aan hun onrechtmatige verblijfsstatus. 

Twee punten, die ook sterk verbonden zijn met de medische klachten, wil ik hier benadrukken. Allereerst de altijd aanwezige angst onder de ongedocumenteerden om aangehouden en uitgezet te worden. De terugkeermachine van de Nederlandse overheid hapert wellicht, maar de angst om hierin verzeild te raken en uitgezet te worden, is een reële angst die het leven van ongedocumenteerde migranten dicteert. Het is een enkele peer researcher (zie kader onderaan) overkomen en ook ongedocumenteerde respondenten uit andere onderzoeksprojecten kennen vreemdelingenbewaring en de uitzettingsprocedures maar al te goed. De constante angst – zo kunt u zich voorstellen – leidt ook tot onzekerheid en allerhande psychische klachten zoals stress, onrust, concentratieproblemen, slapeloosheid en burn-out-achtige klachten. 

Een tweede belangrijke focus voor ongedocumenteerden betreft de zorg voor inkomsten. Inkomsten om te kunnen wonen, te kunnen sparen voor de kinderen of familieleden in het herkomstland en ook gewoon om in het levensonderhoud te voorzien. Dit brengt met zich mee dat ongedocumenteerden bereid zijn om het werk te accepteren dat velen niet meer willen doen en dat vaak gekwalificeerd wordt als dirty, dangerous and difficult

U kunt zich voorstellen dat dergelijk werk meer risico’s voor de gezondheid met zich meebrengt waardoor er ook sneller medische zorg nodig is dan in de reguliere banen. Dit betekent dat deze ongedocumenteerden door de angst, onzekerheid en stress waarin ze verkeren, en de specifieke omstandigheden waarin ze werken met vaak lange uren in slechte omstandigheden extra kans op medische problemen ontwikkelen. Dat komt naast de gewone medische klachten waar iedereen last van heeft, zoals ook tandheelkundige klachten. 

Beperkt gebruik medische zorg

Dit roept de vraag op of en in hoeverre ongedocumenteerde migranten van de gezondheidszorg gebruik maken. In het algemeen kunnen we stellen dat de ongedocumenteerden beperkt gebruik maken van de medische zorg. Ze doen dat vooral als het echt niet meer anders kan. Er zijn wel verschillen aan te wijzen. Zo maken de ongedocumenteerde migranten die opgevangen worden bij of contacten hebben met de opvanginstanties, zoals hier het Rotterdams Ongedocumenteerden Steunpunt of de Pauluskerk, beter gebruik van de medische zorg dan zij die dergelijke contacten niet hebben. Medewerkers van deze opvanginstanties weten de weg en begeleiden de ongedocumenteerden hierbij. 

De ongedocumenteerden die ingebed zijn in de eigen gemeenschappen weten de weg vaak veel minder goed te vinden. Het ontbreekt hen vaak aan de noodzakelijke kennis. En ook de familie waarbij ze in huis wonen weten niet van de hoed en de rand en vrezen eventuele repercussies van de politie als blijkt dat ze ‘illegale familieleden’ in huis opvangen en helpen.  

“Baliemedewerkers in gezondheidscentra weten niet altijd dat onverzekerden ook medische hulp dienen te krijgen”

Vijf obstakels

Maar er zijn meer obstakels naar de medische zorg vanuit ons onderzoek aan te wijzen:  

(1) Allereerst constateerden we dat ongedocumenteerden niet altijd weten dat ze recht hebben op medisch noodzakelijke zorg. Ze kennen hun rechten niet en juist vanuit hun gemarginaliseerde positie en hun grotere behoefte aan medische zorg denken ze dat ze geen recht hebben op bepaalde rechten.  

(2) Ongedocumenteerden kunnen zich niet verzekeren en hebben niet altijd de mogelijkheid om rekeningen van de artsen of tandartsen te betalen. Ze weten niet dat de zorgverleners de onbetaalde rekeningen kunnen declareren en gaan dus niet. Ook de angst om hun werk en daarmee hun inkomen te verliezen, leidt ertoe dat zij werk-gerelateerde gezondheidsklachten niet melden. 

(3) De angst om aangehouden en uitgezet te worden is dermate prominent aanwezig dat zij zich niet melden bij een huisarts, want stel je voor dat deze arts contact legt met de vreemdelingenpolitie. 

(4) Slechte persoonlijke ervaringen of verhalen van anderen over artsen die hulp weigeren, die om een identiteitsbewijs of sofinummer vragen, baliemedewerkers in gezondheidscentra die niet weten dat onverzekerden ook medische hulp dienen te krijgen, taalbarrières en hiermee samenhangende miscommunicatie spelen ook een belangrijke rol om zich niet tot de gezondheidszorg te wenden of om onverrichterzake weer weg te gaan. 

(5) Tot slot spelen verhalen onderling over slechte, afgekeurde medicijnen en het idee om als ongedocumenteerde als proefkonijn te fungeren eveneens een rol om niet naar de dokter te gaan.

Veel zelf oplossen

Wat doen ongedocumenteerden dan wel? Ze lossen heel veel zelf op. Voor veel ongedocumenteerden zijn paracetamol, een gezonde levensstijl en kruiden het belangrijkste middel tegen klachten. Klachten worden vaak genegeerd totdat ze zo uit de hand lopen dat er geen andere weg is dan de huisarts of het ziekenhuis en vaak zijn de consequenties en kosten in die gevallen ernstiger en hoger. Opvanginstanties en andere ngo’s in dit veld spelen een goede en belangrijke rol, maar niet iedereen komt bij deze organisaties. 

Bovendien, in deze corona periode is de druk op ongedocumenteerden nog groter. Velen zijn geconfronteerd met het verlies van hun informele baan werk en inkomen waardoor eventuele rekeningen nog moeilijker betaald kunnen worden. Ongedocumenteerden wonen vaak dermate klein behuisd met anderen en met een gering inkomen als er al inkomen is, dat ze niet in de situatie verkeren om zichzelf op een verantwoorde manier in quarantaine te kunnen plaatsen. Het gebrek aan vertrouwen dat ongedocumenteerden hebben in de legitieme instituties brengt ook met zich mee dat ze zich minder snel zullen laten testen of melden als vrezen voor besmetting.

Hoe kan Rotterdam beter zorgen voor haar ongedocumenteerde inwoners?

Dit brengt ons op de vraag hoe Rotterdam beter om zou kunnen gaan met ongedocumenteerden die in de stad wonen. 

Op de korte termijn denken we aan gerichte voorlichting via de hulp en opvangorganisaties waar de ongedocumenteerden hun vertrouwen op hebben gevestigd. Maar naast deze organisaties moet er ook vooral voorlichting plaatsvinden in de migrantengemeenschappen waar de ongedocumenteerden ook wonen en werken. Gerichte informatieverstrekking in wijken, binnen zelforganisaties, via kerken en andere sleutelposities zoals het lokale Rotterdamse opbouwwerk.

De gemeente kan ook denken aan het creëren van ‘veilige plaatsen’ analoog aan de ‘veilige aangiftes’ op deze plekken in de wijken waar ongedocumenteeerden hun zorgen kunnen uiten en zich kunnen laten testen. Offline en online! De informatie die gaat over de toegang tot de gezondheidszorg moet bovendien in voldoende talen op de juiste plekken voor ongedocumenteerden beschikbaar zijn.  

Voor de langere termijn moeten medici en de ondersteunende beroepsgroepen voldoende getraind worden in de rechten van onverzekerden waaronder ongedocumenteerden. We denken in navolging van de Nationale Ombudsman aan het verstrekken van pasjes waarop voor zorgverleners wordt vermeld dat zij recht hebben op medisch noodzakelijk zorg.

Het wegnemen van de angst om aangehouden, vastgezet en uitgezet te worden zou, tot slot ook een belangrijke bijdrage leveren aan de verbeterde gezondheid van ongedocumenteerde migranten. Een dergelijke regularisering betekent ook erkenning voor het feit dat bepaalde economische sectoren afhankelijk zijn van de arbeid die ongedocumenteerden leveren. En als we dan toch vrijelijk denken zou dat ook samen moeten gaan met een ziektekostenverzekering die niet afwijkt van die van andere burgers.

 

Over dit onderzoek

Het onderzoek waar dit minicollege op gebaseerd is, is uitgevoerd in Den Haag en in Rotterdam door Richard Staring, samen met dr. Helen Hintjes en dr. Karin Siegmann van het Institute of Social Studies, de bedenkers en vormgevers van het onderzoek. 

Het is een PEER-onderzoek (Participatory Ethnographic Evaluation and Research) waarbij participatie van leden van de onderzoekgroep in alle fases van het onderzoek zelf centraal staat. Dat betekent dat de onderzoekers de ongedocumenteerde migranten getraind hebben in alles wat met interviewen en analyseren te maken heeft. Ze hebben hen een laptop gegeven om de opnames uit te werken. De foto’s die tijdens het minicollege als achtergrond dienstdoen, zijn genomen tijdens de analysefase waarin ze samen met zes ongedocumenteerde Rotterdamse peer onderzoekers de interviews hebben geanalyseerd en hebben uitgeschreven op grote sheets. 

Op basis van deze analyse hebben is een artikel geschreven dat in 2020 in het vooraanstaande tijdschrift Social Science and Medicine is gepubliceerd. Meer informatie over de gehanteerde methode is te vinden in het artikel en de policy brief die op basis hiervan zijn gepubliceerd.

Studio Erasmus

De volgende Talkshow Studio Erasmus is op 17 november. Norah Karrouche (EUR en VU) en Arno van der Hoeven (VU) gaan dan in het Minicollege in op de vraag: hoe moet Rotterdam omgaan met haar divers erfgoed?

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Studio Erasmus van de Erasmus Universiteit. Deze organisatie heeft geen invloed gehad op de inhoud van het artikel. Lees hier meer over samenwerkingen.

schermafbeelding-2016-11-16-om-12-44-57

Lees meer

Minicollege: Hoeveel draagvlak heeft Rotterdam voor migranten?

We noemen Rotterdam een wereldstad, mede vanwege de grote diversiteit aan nationaliteiten…

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Profielfoto-Marianne-Klerk

Marianne Klerk

Marianne is historicus en journalist. Rotterdam is in haar ogen de mooiste stad van Nederland, waar eeuwen van stadsvernieuwing en -vernieling kriskras door elkaar lopen.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.