Voor de harddenkende Rotterdammer
Vers Beton – Elzeline Kooy – Stadsherstel Heineken – 2020
Beeld door: beeld: Elzeline Kooy

Rokende schoorstenen: dat associëren we nu met fijnstof, milieuvervuiling en klimaatverandering. Maar 100 jaar geleden was dat wel anders. Rokende schoorstenen stonden voor voorspoed en vooruitgang, ook voor de gewone arbeider. Kijk maar eens naar de oude affiches van vakbonden en socialistische partijen: een stoere ‘proletariër’ op de voorgrond, daarachter schoorstenen met vette rookpluimen. De industrie gaf welvaart! 

Rotterdam was rond 1900 zo’n stad vol rokende schoorstenen. Een grote, gore, ronkende industriestad – maar je kon hier wel geld verdienen. Vele migranten werden aangetrokken door de werkgelegenheid van de havens en fabrieken. Arbeiderswijken als Crooswijk werden uit de grond gestampt. Hier woonden de Rotterdammers pal naast de industrie.

In Crooswijk waren drie grote werkgevers: het slachthuis, de bierbrouwerij van Heineken en de snoepfabriek van Jamin. Crooswijk lag in de schaduw van de fabrieksschoorstenen met hun niet aflatende rookwolken. De Crooswijkse industrie was de hofleverancier van de Rotterdamse onderbuik: bier, snoep en vlees in overvloed! En dat bier, dat kwam dus van Heineken. 

Wacht even, Heineken, dat was toch een Amsterdamse onderneming? Klopt. Toch was de grootste productielocatie vanaf 1873 gevestigd in hartje Crooswijk. Hier werd al het Heineken-bier voor de export gebrouwen – en bier voor lokaal gebruik. Het exportbier kon met de Holland-Amerika Lijn de oceaan over. Ook de lokale afzetmarkt was verzekerd: het Rotterdamse arbeidersvolk lustte wel een pilsje.

Pils was destijds een nieuwe rage, overgewaaid uit Duitsland. Dit ‘ondergistende’ bier dronk lekkerder weg dan het traditionele Hollandse bier. In een concurrentiestrijd met de Duitse brouwers, liet Heineken in Rotterdam een speciale pils-fabriek bouwen. 

De locatie in Crooswijk was strategisch gekozen. Over de Rotte konden grondstoffen en kolen worden aangevoerd en er waren ter plaatse goede (grond)waterbronnen. Serieus dus hè, bier van Crooswijks bronwater! De brouwerij aan de Rotte was ruim honderd jaar in bedrijf, tot de productie in 1975 naar Zoeterwoude verhuisde.

VersBeton_Maaike Vanne_Stadsherstel_WYTGEBOUW

Lees meer

Batman ♥ Kromhouts Wyt-gebouw

Eerste columnn in de serie over Rotterdamse monumenten: de gebouwen van architect Kromhout

De enorme Heinekenbrouwerij vormde een bizarre mix van gebouwen, midden in de woonwijk. Zo’n beetje elke tien jaar werd er weer een nieuw bouwwerk aan het complex toegevoegd. Of beter gezegd: vastgeplakt. Het resultaat was een ratjetoe aan architectonische stijlen, waar de rokende schoorstenen bovenuit torenden en de kratten en fusten onophoudelijk uit te voorschijn kwamen

Het was de architect Kromhout die meest curieuze delen aan het complex toevoegde. We kennen Kromhout ook van het Wyt-gebouw in Delfshaven, waarvan ik de architectuur al omschreef als ‘Batman-stijl’, gebouwd voor Gotham City. Voor Heineken ontwierp Kromhout een bombastische kolentransporteur, een sprookjesachtige graansilo, een pompeuze ‘ziederij’ (ook bekend als de bierkathedraal) en een strak kantoorgebouw. 

Helaas werd het Heinekencomplex na 1975 bijna geheel gesloopt. Het vrijgekomen terrein werd bestemd voor woningbouw. Alleen het kantoorgebouw bleef behouden. Dit grote, strenge pand uit 1932 was van Kromhout, maar veel minder frivool dan zijn andere ontwerpen. De omstandigheden van de crisis van de jaren dertig hadden een sober gebouw vereist. Het kantoorpand bleef tot 1999 in gebruik bij Heineken, daarna werd het een bedrijfsverzamelgebouw.

De gevel van het kantoorgebouw herinnert aan de oude functie van deze plek. HEINEKENS BIERBROUWERIJ staat er in grote bakstenen letters op. Maar vooral de imposante gevelsteen doet de geschiedenis nog herleven: we zien borrelende brouwvaten, omhuld door steenkoolwalm, gistdamp en alcoholnevels. Erboven, tussen rokende schoorstenen, de strenge kop van Hermes, god van de handel. Links nors kijkende boeren, die het graan van het land halen. Rechts noestig werkende arbeiders, die de fusten en kisten vol flessen in vrachtwagens laden. Wat kijken ze allemaal ernstig! Het is duidelijk: bier brouwen is een serieuze zaak. 

Werken bij Heineken was een feest, met een bierpomp op de werkvloer en maandelijks vier kratten ‘personeelsbier’ thuisbezorgd

De gevelsteen doet mij denken aan de iconische filmposter van Metropolis, de beroemde sciencefictionfilm uit 1927. Die priemende blik van Hermes, de strakke geometrische vormen op de achtergrond, het vervreemdende effect van die nors kijkende arbeiders in een industrieel decor… Ik besluit de film Metropolis eindelijk eens helemaal te bekijken (145 minuten) en ik beland in een wereld van klassenstrijd, tegen een decor dat zó ontworpen zou kunnen zijn door architect Kromhout, waar de arbeiders slaven zijn van machines en de bazen gedreven worden door sadisme, geilheid en winstbejag. 

vb-mailchimp

Lees meer

Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Op de hoogte blijven van Vers Beton per mail? Schrijf je in voor de wekelijkse nieuwsbrief

Bij Heineken ging het er gelukkig een stuk gezelliger aan toe. Wie de interviews leest met oud-werknemers concludeert: werken bij Heineken was een feest. Er was saamhorigheid, een goed salaris, een vrolijke sfeer, een huurhuis van de zaak en een bierpomp op de werkvloer (5 cent per pul). Er waren Heinekentoneel, foto-, voetbal-, en hengelsportclubs, bij jubilea en feestdagen werd groots uitgepakt, en elke werknemer had maandelijks recht op vier kratten ‘personeelsbier’ tegen hoge korting, gratis thuisbezorgd.

Industrie gaf inderdaad welvaart, in Crooswijk. Ze hadden ze het goed voor elkaar, dankzij de rokende schoorstenen. Ze hadden snoep en vlees. En bier. Met water uit eigen bodem.

Deze serie columns wordt gemaakt in samenwerking met Stadsherstel Historisch Rotterdam. Lees hier alle columns in deze serie

Stadsherstel zet zich al 40 jaar in voor het behoud van beeldbepalend en monumentaal erfgoed in Rotterdam. Erfgoed dat tussen ‘wal en schip’ valt, omdat er geen overheid of particulier initiatief is dat leegstand en verval voorkomt. Deze kwetsbare monumenten houden zij duurzaam in stand door restauratie en onderhoud. Ook door middel van verhuur wil Stadsherstel dit erfgoed voor zo veel mogelijk mensen tastbaar en toegankelijk maken.

Dit jaar is voor Stadsherstel een jubileumjaar en daarom publiceren zij iedere maand een online special die in het teken staat van één van de monumentale gebouwen die zij bezitten. Deze column is onderdeel van de special van november.

stadsherstel-versbeton_2

Lees meer

Ridders, monsters en nouveau riche aan de Rotte

Ferrie Weeda neemt je mee naar de rijke 17e-eeuwse koopmanshuizen die Rotterdam nog kent.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Ferrie

Ferrie Weeda

Ferrie Weeda (1977) studeerde geschiedenis en Nederlands. Zijn wieg stond aan de Coolhaven – nog steeds zijn domein. Ferrie houdt van publiek en van de stad. Hij is voorzitter van BuurtBestuurt Coolhaveneiland. Als stadsgids en schrijver deelt hij zijn betrokken en bevlogen verhalen over geschiedenis, samenleving en cultuur. Gerrit, Ferries jack-russell uit Tiel, is vernoemd naar Erasmus.

✉ ferrie@versbeton.nl

Profiel-pagina
logodriehonderdduizendtweetien

Elzeline Kooy

Illustrator

Elzeline Kooy (Rotterdam) studeerde in 2013 af als illustrator aan de Willem de Kooning Academie. In 2014 behaalde ze haar master aan Sint-Lukas (kunsthumaniora) in Brussel. Momenteel werkt ze als freelance illustrator voor onder andere magazines en online platforms, met specialisatie in beeldverhaal.

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.