Advertentie

VB – vacaturebank – banners – Hardwerkende – klik hier! – 1456×180
Voor de harddenkende Rotterdammer
frame_16995
Robbert de Vrieze Beeld door: beeld: OPEN Rotterdam

Maatschappelijk ontwerp

Hij woonde op veel plekken in Nederland, maar toen Robbert de Vrieze in 2001 naar Rotterdam verhuisde, besloot hij te blijven: “Rotterdam is een canvas. De stad biedt ruimte voor creativiteit. Rotterdam is een stad zonder hart, die nog nieuwe verhalen nodig heeft.” De Vrieze is als ‘maatschappelijk ontwerper’ en architect betrokken bij allerlei initiatieven in Rotterdam-West, Bospolder-Tussendijken in het bijzonder. Met een achtergrond in industrieel ontwerp, architectuur en stedenbouw, is hij verbonden aan onder meer de International Architecture Biennale Rotterdam (IABR), bewonersnetwerk Delfshaven Coöperatie en Makerspace Bouwkeet.

Volgens De Vrieze heeft de politiek meer ontwerpers nodig: “Toen ik een termijn in de gebiedscommissie zat, zag ik dat ook als ontwerp-opgave. Creatieven kunnen een grote rol spelen, door maatschappelijk potentieel zichtbaar te maken en oplossingen vorm te geven.” 

Het maatschappelijk actieve en creatieve ‘milieu’ dankt Delfshaven volgens De Vrieze dan ook aan een ontwerper, namelijk: G.J. de Jong. Deze stadsplanner ontwierp het stadsdeel rond 1900. “Zijn uitgangspunt was dat elke wijk bestond uit A-, B- en C-straten: De elite, middenklasse en arbeiders hadden elk hun eigen straten – maar woonden wel bij elkaar om de hoek. Zo ontstond een diverse sociale en culturele mix: de randvoorwaarde voor creativiteit en betrokkenheid.”

De creatieve sector kan volgens De Vrieze veel voor z’n directe omgeving betekenen, maar ook niet alles: “Er zijn kunstenaars die hun eigen ding doen in hun atelier doen en dan weer naar huis gaan. Daar heeft de buurt niet zoveel aan. Maar bij een goede mix in een creatief verzamelgebouw zijn er altijd wel mensen die zich met de buurt gaan bemoeien. Zij creëren plekken waar buurtbewoners en organisaties elkaar gaan ontmoeten.” 

Ieder mens heeft op een bepaalde manier creativiteit, stelt De Vrieze: “Creatief kan ook zijn: vindingrijkheid in maatschappelijke innovatie en lokaal initiatief. Dan denk ik aan ontwikkeling van ontmoetingsplekken, samenwerkingen, werkplekken voor zzp’ers en kleine bedrijfjes. Zo koppel je innovatie aan een sterk lokaal maatschappelijk netwerk.”

Momenteel werkt De Vrieze samen met Bas van den Berg (Keilewerf, de Kroon) aan een programma om leegstaande winkel- en bedrijfspanden in Bospolder-Tussendijken te vullen met lokale initiatieven en creatieven met een goed businessplan. “Dat geeft maatschappelijk en economische rendement voor de wijk. Maar het is lastig te organiseren, want uiteindelijk draait het bij de eigenaren om de kortzichtige blik op financiële winst.” 

De Vrieze is dan ook zeer kritisch op de verkoopkeuzes van de belangrijkste pandeigenaren: de gemeente en woningcorporaties. “Nu wordt maatschappelijk vastgoed steevast aan de hoogste bieder verkocht, zonder rekenschap te geven van maatschappelijke meerwaarde. Ze verkopen liever voor een paar ton meer aan een projectontwikkelaar.”

Er is een cultuurverandering nodig in de politiek, de instituties en binnen de afdeling Stadsontwikkeling, stelt de Vrieze daarom. “De cultuur binnen de gemeentediensten is nog altijd gebaseerd op de Wederopbouw: de ‘makende’ overheid die in razend tempo de stad weer opbouwt. Er wordt daarbij niet veel geluld. Dat komt samen met een politieke cultuur met achterhaalde links-rechts-denkbeelden, angst voor de publieke opinie en makkelijk scorende oplossingen.”

Waardevolle ketens

In tegenstelling tot De Vrieze, ziet strategisch stedenbouwkundig ontwerper Jeroen Zuidgeest de Rotterdamse niet-lullen-mentaliteit als een kans: “De opkomst van creatieve clusters en netwerken zie je overal. Maar je hebt hier een Rotterdamse flavour: de handen uit de mouwen steken.” Zuidgeest ziet overal een herwaardering voor ondernemerschap en creatieve beroepen, net als voor lokale productie, kwaliteit en vakmanschap. Maar in de Rotterdamse regio is er volgens hem net wat meer ruimte voor experiment en ontwikkeling: “We merken het bij ons project District U in Vlaardingen, de herontwikkeling van het Unilever-terrein. Het is een plek waar je net wat meer ruimte hebt, en je al maker wat meer herrie kan maken.”

Zuidgeest is oprichter van Studio for New Realities, gevestigd in De Kroon: “Wij werken aan strategische stedelijke ontwikkeling. Dat betekent: wijken die menselijker, intelligenter en duurzamer zijn, die slimmer in elkaar zitten, maar vooral ook ‘completer’ in programmering zijn. Vaak spelen de komst van onderwijs en productie daarin een sleutelrol.” Volgens Zuidgeest heeft de creatieve sector een grote meerwaarde voor de stad, omdat het werkgelegenheid bevordert en producten oplevert waar mensen zich verbonden mee voelen: “Mensen moeten concreet betrokken zijn bij het productieproces: ze moeten lokaal dingen met hun handen maken – waardevolle producten die iets doen voor de economie. Dat is voor mij de kern van een slimme, duurzame stad.”

De ondernemers in het Merwe-Vierhavengebied (M4H) en de bewoners van Delfshaven sluiten qua aanbod en behoefte nog niet goed aan, ziet Zuidgeest. “Ik moet even extreem generaliseren om het duidelijk te maken. Kijk je naar bedrijven in de Keilewerf, De Kroon, of naar Roosegaarde en Atelier Van Lieshout: het zijn hoogopgeleide ondernemers die in netwerken van gelijkgestemden opereren. Dat vertaalt zich in hoog prijsniveau van producten en hoge eisen aan werknemers. Het vormt een sociale drempel ten opzichte van de woonwijken.”

Zuidgeest ziet kansen in ondernemers die zich richten op elementaire productieketens, zoals voedsel: “Ik ben een groot fan van Rechtstreex, dat nu in het Keilepand zit. Een geen-gelul-gewoon-goed-eten-bedrijf. Vanuit zo’n basale levensbehoefte als voedsel, is het makkelijker om mensen uit de omliggende buurten te betrekken.” Volgens Zuidgeest zouden ondernemers naar de buurt kunnen groeien, als ze zich meer down to earth opstellen: “Dat je bij materialenwinkel Buurman ook een klusjesman kunt bestellen, die meteen je verstopte wc-leiding meeneemt, ik noem maar een voorbeeld. Ik zie ook potentie in kleine lokale markthallen en lokale voedselproductie: aardbeien, bessen, sla en kruiden zijn fantastisch om binnenstedelijk te telen.”

frame_6365
Monica Adams Beeld door: beeld: OPEN Rotterdam

Architectonische zoektocht

Die stadslandbouw gebeurt al enige jaren in M4H. Naast het Keilepand, waarin architect Monica Adams is gevestigd, vind je de Voedseltuin. Adams ziet mogelijkheden om met voedsel meer verbinding te leggen met de bewoners van Delfshaven: “We ontwikkelen nu een deelkeuken in het Keilepand, volgens het dark kitchen concept. Dit koppelen we aan horeca op de begane grond. We zijn in gesprek met vrouwen uit Bospolder-Tussendijken om daar dagelijks lunch te verzorgen.”

De gebruikers van het Keilepand vormen samen Het KeileCollectief, waarvan Adams mede-initiatiefnemer is. In 2019 kochten zij het voormalige havengebouw van de gemeente. “Het heeft wel drie jaar geduurd voordat de deal rond was,” vertelt Adams. “De afdeling Stadsontwikkeling van de gemeente zag de maatschappelijke waarde, maar ook de afdeling Vastgoed moest akkoord gaan, en die wilden het in eerste instantie zo hoog mogelijk verkopen.” Het KeileCollectief kocht het pand uiteindelijk voor een serieus bedrag, “maar niet voor de hoofdprijs”. Dit resulteerde in een betaalbare huur voor de gebruikers – waaronder creatieve bedrijven, voedselgerelateerde bedrijven en een boulderhal.

De ambitie om samen te werken met de omliggende woonwijken heeft het KeileCollectief in de loop der jaren iets teruggeschroefd. Adams: “We dachten dat we met héél M4H iets konden, en met álle wijken van Rotterdam-West. Maar het was gewoon veel te groot. Alleen al M4H is net zo groot als de binnenstad van Rotterdam. We zijn nu meer gefocust op Bospolder-Tussendijken, dat is op loopafstand.” 

Toch blijkt het nog steeds ingewikkeld om de connectie met de wijkbewoners te maken. Er is ondersteuning van het programmabureau M4H (een samenwerking tussen de gemeente en het Havenbedrijf), maar dat is volgens Adams niet genoeg: “We zijn gewoon ondernemers. We hebben wel een sociaal hart, maar we zijn geen sociaal ondernemers. Met meer geld en tijd zouden we ons netwerk in de buurt kunnen vergroten en activiteiten uitbreiden.”

Het Keilecollectief draagt nu bij aan de dynamiek in het gebied door in te haken op grote evenementen, zoals Art Rotterdam, de architectuurmaand en de Wereldhavendagen. “We stellen het pand open, faciliteren tentoonstellingen zoals de IABR en organiseren onze debatreeks Aankeilen. Dat gaat over grote vraagstukken als energietransitie, klimaatadaptatie en circulariteit, gekoppeld aan de concrete realiteit van ons gebied M4H.” 

Maar het meest dragen de ondernemers volgens Adams bij door actief mee te denken en werken aan de toekomst van het gebied: “Er is nog geen nieuw bestemmingsplan. Dat geeft ruimte om M4H als plek van experiment en innovatie verder te ontwikkelen. Deels kunnen oude gebouwen behouden worden, inclusief de karakteristieke stedenbouwkundige typologie. Maar op andere plekken wordt het meer een architectonische zoektocht. Daar kun je experimenteren met nieuwe energievormen en wat die voor het gebied kunnen betekenen, of onderzoeken hoe wonen ná corona moet zijn.”

Activatie

Van een heel andere schaal dan M4H, maar minstens zo interessant, is de herontwikkeling van de Croon-locatie. Op het voormalige terrein van elektrotechnisch bedrijf Croon Wolter en Dros is de broedplaats De Kroon ontstaan. Mede-oprichter Bas van den Berg had ervaring met het opzetten van een creatief cluster, namelijk de Keilewerf. Het voortbestaan van deze broedplaats in M4H is op termijn onzeker. Mede daarom sloot hij met zijn compagnon een deal met het bedrijf ERA Contour, de eigenaar van de Croon-locatie. Het doel: in afwachting van een definitieve invulling, de bedrijvigheid en sociale cohesie op die plek zo lang mogelijk behouden. 

De Kroon is een mix van  creatieve, maatschappelijke en commerciële functies: onder de huurders zijn een circusstudio, autonome kunstenaars en een freerunschool, maar ook architecten- en communicatiebureau’s, maakbedrijven en medische dienstverleners. De Kroon stimuleert volgens Van den Berg deze mix met haar verhuurstrategie: “In de stad zijn al die partijen nodig om de samenleving draaiende te houden. Afhankelijk van draagkracht en functie betaal je meer of minder huur. We vinden de mix belangrijk vanwege de lokatie tussen Schiemond en Lloydkwartier: wijken met twee verschillende type beurzen. We willen die verschillende zuilen graag mixen, zodat partijen elkaar versterken.”

Zij doen aan gebiedsontwikkeling op verschillende manieren, legt Van den Berg uit. “Samen met de huurders, de Krooners, bemoeien we ons met de directe omgeving en de openbare ruimte. We hopen dat het haventje van Schiemond een verbindende plek gaat worden. Voor de lange termijn denken we aan horeca, een brug over het haventje, meer mogelijkheden voor recreatie. Voor de korte termijn hebben we de fietsenstalling en bankjes op de parkeerplaatsen gezet en groen toegevoegd. Er zijn nog meer ideeën, maar er lijkt slagkracht bij de gemeente te ontbreken. Ze willen wel, maar ze weten soms niet goed hoe om te gaan met een bottom-up-initiatief.”

Van den Berg beschouwt ook sociale activatie als belangrijke bijdrage aan de buurt. Hij noemt de freerunschool als trekker voor de buurtjongeren om te komen sporten. Bovendien vestigen veel ondernemers uit de wijk zich in de Kroon. Het gebouw komt de levendigheid en veiligheid ten goede: “We hoorden van de wijkagent dat er flink minder gedeald werd voor de deur sinds de start van de Kroon. Vroeger was dit buiten kantooruren een desolate plek. Nu is er door de mix van mensen een positieve vibe ontstaan die uitstraalt naar de omgeving. Denk ook aan de Culture campsite, de groene gevel, en de auto van de bloedbank die rondrijdt. Dat doet wat met hoe de omgeving wordt ervaren.”

Verbinding

Een onveilig Delfshaven? Daarover kan projectleider en curator Houssein Bouziane wel  meepraten: “Ik ben opgegroeid in Rotterdam-West, in Middelland. Rotterdam was in de jaren tachtig en negentig een verpauperde stad. Wij speelden om de spuiten heen.” Bouziane is blij dat er in de afgelopen decennia flink in Delfshaven is geïnvesteerd. Toch kiest hij zorgvuldig zijn woorden als het over gentrificatie gaat: “De stad had best wel een lift nodig. Maar op dit moment hoop ik dat er een balans blijft, dat het niet tot op het bot wordt herontwikkeld. En door corona ga je nu even terug in de tijd. Je krijgt economische teruggang en weer nieuwe leegstand. Maar dat geeft ook weer ruimte voor creativiteit – al is het belangrijk er ook structureel ruimte beschikbaar blijft.”

frame_14043
Houssein Bouziane Beeld door: beeld: OPEN Rotterdam

Geef me de ruimte is ook de naam van het actuele kunstproject van Bouziane en zijn compagnon Joke van Bilsen in Middelland. Het bestaat nu uit een foto-expositie over subculturen, een installatie met dieren op het Heemraadsplein en een mural op een elektriciteitshuisje. Het doel is om de winkelstraten van Middelland aantrekkelijker te maken. 

Bouziane legt uit: “De aanleiding was corona, de anderhalve-meter-ruimte. De titel verwijst naar het statement dat je kan zijn wie je wil zijn. De beesten op het Heemraadsplein, hebben met klimaat te maken: dieren sterven uit in hun natuurlijke omgeving. En zodra de omstandigheden het weer mogelijk maken, gaan we ook leegstaande panden inzetten als expositieruimte voor de creatieve sector.”

Hij beschouwt Delfshaven als creatieve zone: “In West zit heel veel creatief bloed. Dat heeft er ook mee te maken dat er een oude garde kunstenaars is, die altijd ‘op de lanen’ is gebleven: in de mooie panden op de Heemraadssingel en Mathenesserlaan. Zoals fotografen Carel van Hees en Vincent Mentzel. Daarnaast is het een hele dynamische hood. Je hebt mooie architectuur, en de mix van rijk en arm.” Bouziane noemt ook initiatieven zoals het programma Mooi Mooier Middelland. Maar daarbij plaats hij ook een kanttekening: dat veel culturele gemeenschappen niet doorhebben wat er allemaal gebeurt. 

Om alle bewoners met elkaar en hun buurt te verbinden, organiseerde Bouziane in 2019 de fototentoonstelling Middellandfoto. Deze tentoonstelling over de migratie-periode in Rotterdam-West maakte hij samen met een groep Marokkaanse vaders die jongeren ondersteunen. “Ik vond het heel sterk om dat met deze club te doen. Het werd een tentoonstelling voor en door de mensen die het hebben meegemaakt, met archiefbeelden en foto’s uit privé-collecties. Ook bekende fotografen die gingen meedoen.” 

Door het project kwamen oude en nieuwe bewoners met elkaar in contact. Bouziane vermeed daarbij de politieke lading: “Met zo’n thema als gentrification jaag je mensen weg. Ik wilde dat doorbreken, een balans vinden: hoe kan je dingen wél met elkaar doen? Kunst is daarvoor een middel. Het kan mensen bij elkaar brengen.”

“Met thema’s als gentrification jaag je mensen weg, maar kunst kan mensen wel bij elkaar brengen”

Bewustwording

Fien de Graaf en Lisanne Janssen gaan die gevoelige thema’s – zoals gentrificatie – juist niet uit de weg. De twee creatief ondernemers delen een klein atelier in een woonstraat op Coolhaveneiland – tot een paar jaar geleden woonden ze in Amsterdam en Haarlem.

Bewustzijn is een uitgangspunt in hun werk en in hun educatieve projecten. “Je bent onderdeel van een proces, een systeem, zoals gentrificatie”, licht De Graaf haar eigen positie toe. “Je kunt het systeem niet omverwerpen. Maar je moet bewust zijn van je privilege.” Janssen vult aan: “De vraag is: hoe ga je daarmee om, hoe kun je dat privilege ten goede inzetten voor jezelf en de mensen om je heen? Het doel is: dialoog. Van daaruit kun je een stad maken.”  

Janssen en De Graaf kennen elkaar van de kunstacademie in Maastricht, maar noem ze geen ‘kunstenaar’. Wat dan wel? “Het staat niet vast,” beklemtoont De Graaf, “nu ben ik bloemist…. En ik heb ervaring als vormgever en educator – zo kun je het noemen.” “Ik noem mezelf op mijn website multidisciplinary creative,” vertelt Janssen, “maar misschien gaat het om een manier waarop je naar de wereld kijkt.” 

In de hoek van het atelier staat een groot weefgetouw. In de vensterbank prijken bloemen, bijzondere stenen én een rij pluchen beesten op wieltjes. “Die cavia’s zijn een project van Linde Dorenbosch – we delen deze ruimte met z’n drieën.” Het atelier is een winkelpand dat lang leeg stond. Janssen en De Graaf zochten contact met de eigenaar, sloten een deal en knapten het pand zelf op. 

Welk effect hebben ze op de buurt? “Ik wil het niet groter maken dan het is,” stelt de Graaf. “Maar het is fijner dat je dit atelier in je buurt ziet dan een leegstaand pand, wat toch het idee geeft dat je wijk is verwaarloosd.” Janssen: “We zitten op de begane grond en we hebben grote ramen – wat je in ons atelier ziet is een afspiegeling van wie we zijn. Daar ontstaat een dialoog uit. Nieuwsgierige mensen kloppen aan.” 

Met de cavia’s willen kinderen bijvoorbeeld graag komen spelen. Ook het weefgetouw spreekt mensen aan, zeker vrouwen die de weeftraditie nog kennen: “We krijgen soms wol aangeboden van buurvrouwen. Laagdrempelig kom je steeds meer in contact met elkaar. Ik heb met het weefgetouw ook lesgegeven in de buurttuin.”

Janssen en De Graaf beschouwen zichzelf niet als sociaal ondernemers, maar zien wel hoe kunst sociale cohesie kan bevorderen. “Dingen die je samen kunt maken, dingen die in het leven van mensen een rol spelen, waar je verhalen rondom kunt creëren – daarmee kun je een connectie maken,” stelt De Graaf. Dat is ook de motivatie voor haar eigen biobloemenwinkel: “Mensen vertellen waarom ze bloemen kopen, voor wie ze bloemen kopen. En ze willen weten waar de bloemen vandaan komen. Ik wil het verhaal van biologische geteelde bloemen vertellen. Ik heb al een pop-up gehad op de Mathenesserdijk, nu zoek ik een nieuwe locatie.”

Het effect van menselijk handelen – dat probeert Janssen ook over te brengen in educatieve projecten. “Op de basisschool richt ik me op duurzaamheid. Ik ben nu een les aan het opzetten met een lokale bakker, waarin we starters gaan maken voor zuurdesembrood. De kinderen worden zich bewust van welke bacteriën er bestaan, welke in je lichaam zitten… Ze beseffen dat we bestaan uit bacteriën. Als we geen bacteriën hebben, dan sterven we. Daarvan zijn we ons nauwelijks bewust, in deze tijd waarin we zo veel bezig zijn met hygiëne.”

Bekijk ook de video

In de derde reportage onderzoekt OPEN Rotterdam het M4H-gebied. Dit oude havengebied zit midden in de transformatie naar woon- en werkgebied, met ruimte voor de creatieve sector en maakindustrie. Kan het karakter van het gebied behouden blijven?

Bron: beeld: www.youtube.com

Over deze serie

Samen met OPEN Rotterdam onderzoekt Vers Beton het ontstaan van creatieve ecosystemen in de stad, aan de hand van Delfshaven. Wat maakt Rotterdam-West zo aantrekkelijk voor kunstenaars en creatieve ondernemers? Hoe ontstaan broedplaatsen en creatieve netwerken? Welke rol speelt de creatieve sector bij de ontwikkeling van de stad? En biedt Rotterdam nog wel genoeg ruimte? In dit eerste deel van een drieluik gaat Ferrie Weeda in op de strategieën van de gemeente, met als casus de Schiecentrale in het Lloydkwartier. In het tweede deel wordt het ontstaan van bottom-up-initiatieven onderzocht en in het derde deel wordt gekeken wat de buurt eraan overhoudt.

Deze serie is mede mogelijk gemaakt door de Gemeente Rotterdam. Deze organisatie heeft geen invloed gehad op de inhoud van het artikel (lees meer).

Verder lezen?

Word supporter van Vers Beton! Vanaf 6 euro per maand maak jij financieel onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

Ferrie

Ferrie Weeda

Ferrie Weeda (1977) studeerde geschiedenis en Nederlands. Zijn wieg stond aan de Coolhaven – nog steeds zijn domein. Ferrie houdt van publiek en van de stad. Hij is voorzitter van BuurtBestuurt Coolhaveneiland. Als stadsgids en schrijver deelt hij zijn betrokken en bevlogen verhalen over geschiedenis, samenleving en cultuur. Gerrit, Ferries jack-russell uit Tiel, is vernoemd naar Erasmus.

[email protected]

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.