Voor de harddenkende Rotterdammer
katarinajazbecpotrait by andelavidic-1
Beeld door: beeld: Anđela Vidić

Vorig jaar won Katarina Jazbec de RTM Pitch, een flinke (financiële) steun in de rug om haar film over sjorders in de Rotterdamse haven te voltooien, op het snijvlak van documentaire en poëtische auteursfilm. De geportretteerde sjorders, wiens beroep het is om containers op schepen vast te zetten of los te maken, hebben op het eerste gezicht een ruwe buitenkant. Maar in de film laten zij zich op een verrassend gevoelige en kwetsbare manier zien. 

Je hebt een film gemaakt waarin je fascinatie voor de haven leidend is. Waar komt die fascinatie vandaan?

“Dat hangt samen met mijn liefde voor Rotterdam. Bij een havenstad hoort een openheid voor nieuwe culturen en invloeden. De haven is een zichtbare verbinding met plekken ver weg op de wereld. En aan schepen en zeevaart is allerlei symboliek verbonden die ik mooi en poëtisch vind. Doordat ik een achtergrond in economie heb, kan ik er ook niet omheen om de haven als een onderdeel van onze economische machine te zien. Een machine die altijd maar door moet blijven draaien en groeien. In de haven zie je de gevolgen van die manier van leven uitvergroot. 

Het is zo volstrekt industrieel, vervuild, lawaaiig. Op bepaalde plekken in de haven kan ik zelfs hoofdpijn krijgen als ik er te lang rondwandel. Toen ik een paar jaar geleden begon met mijn onderzoek naar die plek intrigeerde dat effect me. Meestal werk ik heel intuïtief en ik wist al snel dat ik iets wilde met dat gevoel. Ik ben mijn onderzoek gaan richten op de manier waarop het landschap van de haven mensen beïnvloedt, en al snel kwamen daar ook dieren bij. De film is geen statement tegen de haven, helemaal niet. Maar ik wil wel laten zien dat, naast de haven en de industrie, de natuur en mensen ook heel belangrijk zijn.

Ik kan me goed vinden in de boodschap van de Britse klimaatactivist George Monbiot: hij pleit er onder andere voor om ecosystemen te herstellen door planten en dieren terug te brengen op plekken waar die nu verdreven zijn, zoals de haven. In mijn interpretatie daarvan is het geen keuze tussen beschaving en industrie of natuur, maar moeten we naar een toekomst waarin die tegelijk aanwezig zijn.

ycam-filmstill-kjazbec-08
Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Hoe kwam je er op uit om de haven te laten zien vanuit de invalshoek van de sjorders?

“Tijdens mijn veldonderzoek ging ik op allerlei momenten van de dag naar de haven toe: ‘s ochtends vroeg, ’s avonds laat, steeds op zoek naar mensen om mee te praten. Het was best lastig om die mensen te vinden, want als je zomaar als kunstenaar een havenbedrijf mailt kom je niet ver. Het havengebied is ook heel ontoegankelijk, vooral als je geen auto hebt. 

Mijn eerste aanpak was om met de metro naar Pernis te gaan en daar mensen op het fietspad richting de haven aan te spreken. Ik legde dan uit dat ik kunstenaar ben en bezig met een onderzoek naar de invloed van de haven op het lichaam. En dat heeft me allerlei mooie gesprekken opgeleverd, die me verschillende invalshoeken op die plek lieten zien. Tegelijkertijd ging ik af en toe met Arjen van Veelen (schrijver en journalist, red.) mee naar de haven. Hij werkt op dit moment aan een boek over Rotterdam en ging ook op onderzoek uit. We hielpen elkaar met het uitwisselen van informatie en contacten. Hij was degene die me vertelde over de sjorders. 

Er waren op dat moment, zo’n anderhalf jaar geleden, bijeenkomsten van de vakbonden vanwege de sluiting van de Uniport Terminal. Zo kwam ik terecht op een vakbondsbijeenkomst van de sjorders, waar ik binnenstapte in een ruimte met veertig mannen. Ik was geïntrigeerd en de sfeer was heel goed, maar dat moment dacht ik ook: dit is niet wat ik zoek. Ik dacht dat mijn ‘zachte’ invalshoek, waarin beweging en gevoel centraal staan, hen niet zou interesseren. Tot ik me realiseerde dat het werk van de sjorders heel erg samenvalt met mijn vraag: om te overleven in dat beroep, moeten zij steeds heel alert zijn. De situatie heel goed overzien, aanvoelen en daarop reageren. En dat in een heel fysiek beroep, in een omgeving waarin zij nog de enige mensen zijn te midden van machines. Toen ik besloot me op de sjorders te richten, vielen alle puzzelstukjes van mijn onderzoek op zijn plek.”

Hoe legde je contact met de sjorders die in je film te zien zijn?

“Via de vakbond kon ik een groep uitnodigen voor interviews. Ik stuurde simpelweg een mail waarin ik uitlegde dat ik een film maakte, waar mijn onderzoek over ging, en dat ik hun werk heel interessant vond. Tot mijn eigen verbazing kon ik zo twintig interviews in een weekend in het voorjaar van 2020 plannen. Later in de zomer kon ik zelf nog eens rondkijken in de APM1 terminal en daar sjorders aanspreken. De groep die je in de film ziet is deels samengesteld uit de eerste interviews en deels heb ik daar later nog anderen bij uitgenodigd.” 

In de film zie je de hoofdpersonen bepaalde bewegingen uitvoeren. Waar verwijzen die naar?

“De choreografieën die je in de film ziet maakte ik samen met Angeliki Diakrousi. Zij is mediakunstenaar met veel ervaring in bewegingstechnieken, zoals Feldenkrais, Butoh en Deep Listening. Tijdens de eerste interviews met de sjorders had ik veel gevraagd naar de bewegingen die zij maken tijdens het werk, en allerlei informatie over het werk en de context ervan. Die informatie vormt samen met die bewegingstechnieken het uitgangspunt voor de choreografie. We maakten een instructieboekje, waarin we de bewegingen uitlegden aan de sjorders. Er was namelijk geen tijd om het vooraf te repeteren.”

Je laat je hoofdpersonen in de film op een gevoelige, soms kwetsbare manier zien. Was het moeilijk om dat voor elkaar te krijgen?

“Ze waren allemaal van zichzelf al heel open, het zijn stuk voor stuk mensen die graag vertellen over wat ze doen. Het moment waarop Django het verhaal over zijn overleden vriend Yoshi vertelt is heel indringend. Dat was voor hem best moeilijk om te vertellen, maar hij wílde het heel graag vertellen. Toen we aan het filmen waren, kwam bij compleet toeval het schip voorbijvaren waarop Yoshi het fatale ongeluk had. Dat was natuurlijk ontzettend bijzonder. 

Lars is een andere sjorder die heel persoonlijke verhalen verteld heeft. Hem had ik vooraf maar kort ontmoet, maar het was me al opgevallen dat hij ontzettend hard werkte. Hij maakte steeds overuren, wat ik moeilijk te begrijpen vond met zulk zwaar werk. Maar toen vertelde hij me dat hij voorheen dakloos was. Dankzij het werk heeft hij nu een huis en is zijn leven weer aan het opbouwen.”

ycam-filmstill-kjazbec-1 (1)
Beeld door: beeld: Katarina Jazbec

Een ander element in de film is een man die in een container staat en een monoloog uitspreekt. Wie is die man?

“De containers representeren de tegenstelling tussen de wereld van de ratio en het irrationele. Het zijn dozen die er van buiten allemaal hetzelfde uitzien, en perfect functioneel en doordacht werken. Maar er kan van alles in zitten waar je geen weet van hebt. Daar kun je je fantasie op loslaten. 

Ik had Martin, die werkt als schoonmaker van containers, een jaar eerder gesproken, maar zijn contactgegevens niet genoteerd. Hij leek me perfect om in de film te verschijnen als de filosofische ‘stem’ van de containers, dus met heel veel moeite is het me gelukt hem te bereiken. Hij was direct bereid om mee te doen en toen we gingen filmen stond het er in vijf minuten op. De monoloog over zichtbaarheid en onzichtbaarheid, over dieren en mensen in de haven, dat zijn de woorden die hij gewoon uitsprak op dat moment. Daar was niks ingestudeerd aan. Veel mensen die de film zien, geloven dat niet omdat het zo poëtisch is.”

Je maakt zowel foto’s als films. Waarom moest dit project een film worden?

“Dat is een goede vraag om over na te denken. Fotograferen en filmen hebben allebei hun eigen kwaliteiten, maar fotografie heeft bepaalde beperkingen ten opzichte van film. Zodra je op de opnameknop drukt, kan er in film zoveel gebeuren. Je kan mensen een verhaal horen vertellen, bewegingen laten zien. Het tonen van de bewegingen zoals ik dat doe in de film, dat had nooit gekund in foto’s. Om een vergelijkbaar verhaal te vertellen met fotografie, had ik twee of drie jaar documentairefoto’s moeten maken in de haven. Echt goede fotografie is namelijk echt moeilijk en kost heel veel tijd en precisie wat mij betreft. Het is een totaal ander proces dan filmen.”

Wat heeft het winnen van de RTM Pitch in 2020, met een geldbedrag en begeleiding van een filmmaker,  voor de film betekend?

“De pitch kwam voor mij op precies het goede moment. Ik had al een bijdrage van het Mondriaan Fonds waarmee ik veel van het voorbereidende werk en onderzoek had kunnen doen. Dankzij het winnen van de pitch heb ik de film op een veel professionelere manier uit kunnen voeren. Met het Filmfestival en de gemeente achter me was het veel makkelijker om binnen te komen bij de bedrijven in de haven. Die steun heeft echt deuren voor me geopend.”

Hoe past You Can’t Automate Me tussen de rest van je werk?

“Mijn vorige film speelde zich af in een gevangenis. De overeenkomst met de haven is dat het allebei werelden zijn die moeilijk toegankelijk zijn, en weinig zichtbaar in het dagelijks leven van de meeste mensen. Vanuit zulke verborgen plekken kan je juist veel zeggen over een maatschappij. Mijn werk gaat over het overbruggen van de afstand tussen verschillende werelden. Wederzijds begrip is iets waar je in het leven moeite voor moet doen. Om dat in mijn werk te bereiken maak ik denkbeeldige werelden. Ik pak elementen uit de realiteit, om daarmee mijn verhaal te vertellen. Wat je ziet in de film is dus niet de dagelijkse realiteit van de sjorders, maar mijn interpretatie daarvan. Daarom is You can’t automate me ook geen pure documentaire, maar meer een hybride tussen documentaire en fictie, of kunstfilm.” 

Waar ben je nu mee bezig?

“Eerst wil ik You Can’t Automate Me vertonen en delen met de wereld. De film is gemaakt om op het grote doek te tonen aan een publiek, daarom ben ik heel blij dat de film tijdens IFFR als test-event in première gaat. Helaas zijn de kaartjes daarvoor heel beperkt beschikbaar, gelukkig kan je de film ook streamen. In de toekomst komen er nog meer vertoningen aan. Waarschijnlijk tijdens de RTM-dag van IFFR, die in de herfst plaats gaat vinden. Omdat de film zo’n Rotterdams onderwerp heeft, wil ik in de stad een breed publiek bereiken, maar ik hoop hem ook op internationale festivals te kunnen vertonen. Verder werk ik aan een aantal opdrachten op dit moment en heel voorzichtig denk ik vooruit naar een nieuwe film.”

ycam-filmstill-kjazbec-5
Beeld door: beeld: Katarina Jazbec
Bron: beeld: www.youtube.com
UITGELICHT-VERS BETON MAHFOUD MOKKADEM IFFR 02-02-2021 LISA DIEDERIK (C)-07-lowres

Lees meer

Mahfoud Mokaddem geeft jongeren les met films: “Dat zijn geen gangsters, dat zijn zzp’ers”

Fay van der Wall interviewt cultuurcoach Mahfoud Mokaddem over zijn lessen met IFFR-films.

Deze banner kun je wegklikken, maar....

..je kunt ook supporter worden! Vers Beton kan alleen bestaan dankzij een bijdrage van lezers. Vanaf 6 euro per maand maak jij onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

profile pic VB

Fay van der Wall

Fay van der Wall (1983) werkt als freelance schrijver en maker. Schrijft voor Vers Beton over popcultuur, kunst, muziek, media en de stad

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.