Advertentie

VB – vacaturebank – banners – Hardwerkende – klik hier! – 1456×180
Voor de harddenkende Rotterdammer
14OD0464
Het Merwe-Vierhavenkwartier Beeld door: beeld: Ossip van Duivenbode

Op naar een stadswijk

Het voormalig havengebied Merwe-Vierhaven (M4H) spreekt tot de verbeelding. Het gebied kent een historie tot in de middeleeuwen. Ooit polders tussen Schiedam en Delfshaven en later een zelfstandige gemeente tot dat het gebied werd opgesplitst in een Schiedams en een Rotterdams deel. De expansie van de haven leidt tot afgravingen in de buitendijkse polders van het Rotterdamse deel. Toen duidelijk werd dat ook deze havens onderdeel van het stedelijk weefsel zouden worden, kwamen de wildste plannen en ideeën naar boven voor dit toekomstige stuk stad.

Bevlogen pioniers zoals Joop van Lieshout, lokale boodschappenservice Rechtstreex, het KeileCollectief en vele anderen zijn inmiddels actief in het gebied. Hectaren grond wachten op mooie plannen en er wordt gewerkt aan ‘toekomstopgaven’ zoals: circulariteit, duurzaamheid en de energietransitie. Vele naamwisselingen, frames en toekomstschetsen verder is het tegenwoordig M4H wat de klok slaat. Een merknaam dat past bij het dominante frame. Enigszins beknellend en ‘hip’, maar ook voortbouwend op een rijke historie van innovatie. Maar deze framing roept ook vragen op: welk verhaal wordt verteld én voor wie?

Woningopgave

Momenteel is M4H nog geen officiële stadswijk, maar een bedrijventerrein in beheer van de centrale stad. Veel grond is in handen van de gemeente en het Havenbedrijf. Het M4H-gebied kent flinke woningbouwplannen, bijdragend aan de binnenstedelijke bouwopgave van de stad. Door de gespannen woningmarkt en de populariteit van Rotterdam zijn vrije ruimtes in de stad schaarser en worden ruimteclaims heviger. De recentelijke oproep voor een eerlijker woonbeleid in Rotterdam is een logische tegenreactie op gemeentelijk beleid dat voor ‘balans in de stad’ in sommige wijken erg ver durft te gaan. Exemplarisch is het gemeentelijk beleid rondom maatschappelijk vastgoed, zoals Lengkeek en Specht op nauwkeurige wijze omschrijven in hun essay.

Teunversbeton_Still_01

Lees meer

Help ons de verkoop van gemeentelijk vastgoed te onderzoeken

Help je mee met ons onderzoek naar gemeentelijk vastgoed? Vul hier het formulier in.

De ‘vastgoedlogica’ blijkt in Rotterdam dominant en zorgt voor een verzakelijking van de relatie en druk tot de verkoop van vastgoed. En het maatschappelijk vastgoed dat ‘vrij’ komt, belandt veelal op Funda om verkocht te worden aan de hoogste bieder. Mede geleid door deze wens, om zoveel mogelijk financieel rendement uit publieke voorzieningen te halen, staat de toegang tot de stad staat onder druk, stelde de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur vorig jaar in haar advies. Juist ook in Rotterdam. Extra redenen dus om alert te zijn bij de woningbouwopgave in het M4H-gebied.

Het Ruimtelijk Raamwerk, het in 2019 vastgestelde planningsinstrument, spreekt van een komst van 3400 tot 5100 woningen tot 2035. Momenteel wordt op verschillende niveaus plannen gemaakt. Een bestemmings-, inrichtings-, beeldkwaliteits- en waterhuishoudingsplan zijn in de maak. Ook worden nieuwe mobiliteitsconcepten en een ruimtereservering voor een school verkent. Een welstandsparagraaf en handboek voor buitenruimte worden geschreven en de vertraagde milieu-effectrapportage wordt in de zomer verwacht. De vaart lijkt er in te komen.

Voor wie wordt er gebouwd?

Programmamanager Isabelle Vries sprak vorig jaar dat de wens er is om (meer) snelheid te maken met de woningbouw. Ergens begrijpelijk, maar even zo verraderlijk. Zoals Folkert van Hagen van Group A begin dit jaar al stelde in de serie van Vers Beton en OPEN Rotterdam over Delfshaven. Het kan leiden tot een gebied waar ‘het wonen’ uiteindelijk alles overneemt en andere functies uit het gebied duwt. Zijn zorgen worden breder gedeeld: voor wie gaat er gebouwd worden? En lukt het om het karakter van het gebied vast te houden?

M4H wordt vaak, ook in beleidsstukken, beschreven als de plek waar stad en haven elkaar ontmoeten. De eens hechte relatie met de omliggende wijken worden hierbij vaak aangehaald, zoals ook in het Ruimtelijk Raamwerk, maar worden nergens echt concreet. In wetenschappelijke literatuur over de gebiedsontwikkeling van soortgelijke voormalige havengebieden (Waterfront Regeneration Projects) vond ik vergelijkbare bevindingen: relatief weinig concrete aandacht voor de sociaal-maatschappelijke aspecten van gebiedsontwikkeling. In veel van deze gebieden, van Engeland tot Australië en Sri Lanka, verscheen ‘opeens’ een nieuw zakendistrict, flitsende hoogbouw of veranderde een plek van productie in een plek van consumptie. Mogelijk deelt ook M4H in de Rotterdamse traditie van gedurfde hoogbouw, aan het water of ergens op het einde van een pier. De tijd is nu om op een dergelijk toekomstbeeld te anticiperen. Dat maakte dat ik aan betrokkenen en belanghebbenden in en rondom het gebied de vraag stelde: wat voor een wijk is M4H over tien jaar?

Enigszins optimisme

Op dit moment wordt er nauwelijks gewoond in het M4H-gebied, op de bewoners van de Lee Towers na. Vooral expats en internationale studenten wonen in deze short-staywoningen. Vooralsnog concentreren de eerste woningbouwplannen zich in het meest noordelijke gebied -tussen de Fruitvis en Schiedam. Grofweg is afgesproken dat de gemeente het wonen en voorzieningenniveau op zich neemt en het Havenbedrijf het werken. De afgelopen weken kwamen de -eerste enigszins concrete- woonplannen in de media voorbij. Het wederom gepresenteerde kunstenbuurt Brutus, van Joep van Lieshout en Nanne de Ru, omvangt een woon-werkgebouw in de Van Helmonststraat en het winnende plan voor het pand van Kunst & Complex aan Team Crossing Keileweg. Het uitgangspunt om ruimte voor kunst te behouden biedt enigszins optimistisme.

Enclavevorming

De woningbouw komt dus op gang wat de vraag doet rijzen: wie (kunnen) in M4H gaan wonen? Veel nieuwbouwprojecten in de stad, vaak met hippe, korte namen in hoofdletters geschreven, richten zich op een kleine groep die veel te besteden heeft, zoals Nieuw-Kralingen. Dergelijk woonmilieu kan een groot contrast vormen met de omliggende wijken in de Rotterdam West. Om de volgende drie redenen ligt ‘enclavevorming’, de vorming van een enigszins gesloten gemeenschap, ligt dan ook op de loer:

Allereerst geldt voor het woningbouwprogramma de woningverdeling zoals afgesproken in het coalitieakkoord: 20/30/30/20. 20 procent sociale woningbouw, 30 procent middensegment, 30 procent weer wat duurder en 20 procent topsegment. Hierdoor is de woningverdeling op stadsniveau wellicht meer ‘in balans’, maar het zal de verschillen tussen buurten en wijken doen toenemen. Neem bijvoorbeeld het toekomstige Katendrecht in gedachten, met onder andere een woontoren van 220 meter, en vergelijk de beoogde doelgroep met een gemiddelde huishouden in de naastgelegen Afrikaanderwijk. Met een aanhoudende gentrificatie van Katendrecht tot gevolg. Terug naar Rotterdam West laat een blik op de wijkprofielen zien dat het percentage sociale huur gemiddeld boven het stedelijk gemiddelde ligt (met uitschieters tot wel 63% in Bospolder). Één van de indicatoren waarmee te verwachten is dat M4H hoogstwaarschijnlijk qua woningvoorraad, woonmilieus en type bewoners zal verschillen met haar omliggende wijken.

Ten tweede kunnen de woonmotieven van de toekomstige bewoners zelf het enclave-effect versterken. Dit zien we bij Strijp S in Eindhoven gebeuren, een gebied dat op enkele punten gelijkenissen vertoont met M4H. Uit recent onderzoek van de TU Eindhoven blijkt dat maar liefst 70% van de huidige bewoners enkel zocht naar een woning in Strijp S zelf – en dus nauwelijks naar de omliggende wijken keek als mogelijke woonplek. Naast de nabijheid van de binnenstad lag het vooral aan het imago van Strijp S ten grondslag van de verhuizing. Dit maakt dat Strijp S vrij op zichzelf staat. En als je dit projecteert op M4H is het niet ondenkbaar dat de toekomstige bewoner niet voor Rotterdam West kiest om te wonen, maar voor M4H. Mits er nog plek is. De huidige bewoners in de Lee Towers zijn in deze een eerste voorbode. Want ja, wie -in de van oudsher zo met de haven verbonden wijken- kan het zich veroorloven in het toekomstige M4H te gaan wonen?

Ten derde blijven de verbindingen tussen alle verschillende wijken een blijvend punt van zorg. De barrière tussen de Schiedamseweg aan de ene kant en het Dakpark/Vierhavenstraat aan de andere kant. Juist M4H wens je het niet toe een homogene buurt te worden, waar Zimmerman onlangs voor pleitte. Er zijn genoeg ideeën om deze barrières weg te nemen, van actieve bewoners in de omliggende wijken zoals de beweging Mathenesse aan de Maas. En door bevlogen ondernemers in het gebied zoals de Voedseltuin en het KeileCollectief.

Naar een Sociaal Raamwerk

De opgave om van M4H een stadswijk te maken is een complexe opgave. Het Ruimtelijk Raamwerk geeft een ruimtelijk gebied aan en jaagt de economische ontmoetingen aan, maar een Sociaal Raamwerk kan hierop een logische aanvulling zijn. Een kader waar -in hoofdlijnen- principes worden uitgesproken om de toegang tot M4H en haar ontwikkelingen te verbeteren. Hierbij kan gedacht worden aan het toegankelijk maken van het water voor recreatie, plek maken voor het historisch bewustzijn, ruimte voor kunst en initiatieven veiligstellen en door maatschappelijke waarden te verankeren in tenders, huurovereenkomsten en bestemmingsplannen. Juist nu met het oog op een gespannen woningmarkt, eenmalige winstnemingen en vastgoedlobby’s en vóór een gebied dat voor iedereen toegankelijk en waardevol zal zijn en blijven.

versbeton_opinierubriek-03

Lees meer

Nieuw-Kralingen: Een Vinexwijk voor de lucky few met een geluidswal van sociale huur

Opinie: Nieuw-Kralingen bevordert de segregatie in de stad

Verder lezen?

Word supporter van Vers Beton! Vanaf 6 euro per maand maak jij financieel onafhankelijke journalistiek in Rotterdam mogelijk.

Nee, ik lees eerst het stuk verder

HT201611110165

David ter Avest

David ter Avest (1984) is stadsgeograaf en als docentonderzoeker verbonden aan Hogeschool Rotterdam. Hij schrijft regelmatig over zowel sociale als ruimtelijke vraagstukken in de stad.

Profiel-pagina
Ossip

Ossip van Duivenbode

Fotograaf

Ossip van Duivenbode (1981) is architectuurfotograaf. “Architectuur en stedenbouw zijn volledig in mijn bestaan verwikkeld. Als ik door een stad loop, ben ik continu aan het observeren. Wat is de invloed van een gebouw op de omgeving, wat zijn interessante details, hoe verhouden die zich tot de mensen?”

Profiel-pagina
Nog geen reacties

Om te reageren moet je ingelogd zijn. Inloggen kan je hier. Als je nog geen account hebt meld je nu aan als supporter of maak hier een gratis reageerdersaccount aan.